Onbenoembare authenticiteit

Een djembé en een bewerkt masker is wel het minimum aan exotica dat de gemiddelde Afrikaganger op de schoorsteenmantel heeft staan. Bovendien brengen verkopers van derde wereld bric-à-brac op festivals en braderieën hun waren op een steeds grotere schaal aan de man. Importeur Fair Trade concludeerde dan ook een jaar geleden dat de markt voor tropische nijverheidsproducten zo goed als verzadigd is. De non-profit organisatie, die ook verantwoordelijk is voor de eerlijke Max Havelaar-koffie, -cacao en -bananen, vroeg daarom ontwerper Ton Haas om een nieuwe collectie te ontwikkelen met een lager souvenirgehalte en een grotere functionaliteit. Op de expositie Ethnics, die het eerste deel vormt van een Rotterdams ontwerpersvierluik dat galerie Vivid organiseert in het kader van Rotterdam Culturele Hoofdstad 2001, is het resultaat te bezichtigen.

Wie door Haas' portefeuille bladert, stuit op glazen wiebelvazen, een met de iON Award bekroonde bureaustoel uit de catalogus van Gispen en hypergestileerde wachtkamerzitjes die in productie zijn bij Artifort. Krachtige vormen en minimalistische esthetiek zijn de handelsmerken van de Rotterdamse vormgever, wiens werk onder andere te zien is in Museum Boijmans van Beuningen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat die karakteristieken tevens opduiken in de ontwerpen die hij maakte voor de handwerkcoöperaties in Kenia. Tijdens verblijf ter plekke paste hij zijn op de Nederlandse tekentafel geboren ideeën aan aan de praktische beperkingen van de Afrikaanse ambachtslui, maar verder wijkt de werkwijze van Ethnics niet af van het gebruikelijke ontwerpproces.

Het resultaat is een serie gebruiksvoorwerpen die qua uitstraling en kwaliteit nogal verschilt van de gebruikelijke olifantjes en moeder-met-kind-beeldjes die massaal de toeristenmarkt overspoelen. Het gebruikte materiaal, zeepsteen, is wel traditioneel, evenals de handmatige bewerking. Maar de vormen sluiten prima aan bij hedendaagse Westerse behoeften en smaken. De in glanzend zwart of mat wit uitgevoerde tandenborstelhouders, zeepbakjes en boekensteunen zijn strak van vorm en stralen een en al functionaliteit uit. Een simpel lijntjes- of stippeltjespatroon is het maximum aan decoratie dat Haas zich veroorlooft. Een serie bureauaccessoires gemaakt uit ruwe, veelkleurige afvalblokjes vormt het toppunt van franjeloosheid en kan bijna onbehouwen genoemd worden.

Toch breekt Afrika hier en daar door het gepolijste oppervlak. De bakjes voor paperclips hebben bijvoorbeeld naar goed lokaal gebruik geen vaste voet en wiebelen bij de minste geringste beweging. De typische uiervorm van een serie kaarsenstandaards doet meteen denken aan een exotische oervorm en appelleert aan een niet nader te benoemen gevoel van authenticiteit. Zelfs in de nieuwste serie producten, vierkanten bakjes met daarin uitgespaarde mathematische symbolen, blijft de lasnaad tussen traditie en design zichtbaar. Op de zijkanten van de strakke ontwerpen is een onregelmatig ribbelpatroon te zien. Streperige schuursporen vormen het zichtbare bewijs van ambachtelijkheid.

Behalve naar Kenia reisde Haas in opdracht van Fair Trade ook naar Chili. Daar ontwierp hij vooral gebruiksartikelen voor de keuken. Met hun robuuste buiken, typische tuitjes en huid van rode klei refereren de door inheemse indianen uitgevoerde kruiken en potten aan het pre-Colombiaanse aardewerk uit de regio. Ook de elementaire decoraties van vierkantjes in vierkantjes zijn terug te voeren op de traditie. Maar ook hier geldt dat strakke vormgeving de boventoon voert. De kookpotten en fruitschalen kennen weinig versieringen, maar hebben puur door hun sculpturale vorm en forse afmetingen een bijna vanzelfsprekend decoratief effect. Deze staaltjes van interculturele kruisbestuiving zouden ook niet misstaan als sierobject op de Nederlandse vensterbank zonder meteen te verworden tot etno-chic.

Ton Haas: Ethnics. T/m 13 mei in vormgevingsgalerie Vivid, William Boothlaan 17a, Rotterdam. Open: di t/m zo 12-18u. Inl 010-4136321 of www.vormgevingsgalerie.nl