Terrorisme verbeeld door kunstenaars

Het klinkt wat luguber, maar terrorisme maakt een come-back in de kunst. Dat begon onlangs met de commotie, in de Verenigde Staten en Duitsland, over de schilderijen-serie October 18, 1977 van Gerhard Richter. In deze serie legde Richter een aantal momenten vast uit het einde van de Bader-Meinhoff-groep – 18 oktober 1977 is de dag waarop de ontzielde lichamen van Andreas Baader en Gudrun Ensslin in de Stammheim-gevangenis bij Stuttgart werden gevonden. Richters serie bestaat uit vijftien doeken, waarop onder andere Baaders Stammheim-cel is te zien, zijn platenspeler en de dode Ulrike Meinhoff, de striemen van de strop duidelijk zichtbaar om haar hals. Bij de eerste expositie van deze doeken, in 1989, veroorzaakten ze veel onrust in Duitsland. Een echo daarvan klonk onlangs weer op, toen duidelijk werd dat Richter de serie had verkocht aan het Museum of Modern Art in New York, wat voor veel kunstminnende Duitsers net zoiets was als Picasso die de Guernica uit Spanje wegvoert. Blijkbaar zat dat het MoMA niet lekker, want onlangs verscheen een uitgebreide documentatie van de serie, inclusief rechtvaardiging van het transport naar Amerika.

Een van de grote dilemma's die October 18, 1977 opwerpt is in hoeverre een kunstenaar, door terrorisme als onderwerp te nemen, het zichtbaar te maken, de terroristen in de kaart speelt. Dat dilemma speelt ook een rol op de cd-rom Annunciation van de Italiaanse kunstenaar Cesare Davolio. De cd is een project van het tijdschrift Mediamatic, dat normaal on-line verschijnt, maar ook regelmatig cd-roms uitbrengt. Annunciation gaat over de ontvoering van Aldo Moro, de leider van de Italiaanse christen-democratische partij, op 16 maart 1978 in Rome door de Rode Brigades. Davolio heeft zich goed in de gebeurtenissen verdiept. Op de cd-rom wordt de ontvoering zelf gedetailleerd uit de doeken gedaan, inclusief de achtergrond van Moro en de Rode Brigades. Er zijn ook telefoongesprekken te beluisteren tussen vertegenwoordigers van de Moro-familie en van de Rode Brigades (in het Italiaans, Engels ondertiteld), fragmenten van de brieven die Moro vanuit zijn gevangenis naar familie en politici schreef en zelfs een aantal filmfragmenten, waaronder het moment waarop het stoffelijk overschot van Moro wordt aangetroffen in de beruchte rode Renault 4 in de Via Caetani. Beelden overigens, die net een bewegend Richter-schilderij zijn.

Davolio omlijst de documentatie met zelfgemaakte tekeningen, filmpjes en animaties. Dat doet hij tamelijk sober, en al snel besef je dat dat vooral komt omdat hij beseft dat hij zich op gevaarlijk terrein begeeft. Niet voor niets geeft hij het volgende (Engelse) citaat een prominente plaats: `Terroristische aanvallen zijn vaak gechoreografeerd om de aandacht van de elektronische media en de pers te trekken. Het nemen van gijzelaars vergroot het drama. [...] De gijzelaars zelf betekenen niets voor de terroristen. Terrorisme wil bereiken dat mensen kijken, en geeft niets om het slachtoffer. Terrorisme is theater.'

Op Annunciation zien we Davolio worstelen met het theater. Tegelijkertijd lijkt hij het onderwerp juist te hebben uitgekozen omdat hij door het theater, het drama is gefascineerd. Het pleit voor Davolio dat hij dat drama niet aanzet door gemakzuchtig voor een kant te kiezen. Zijn eigen bijdrages aan het verhaal bestaan, behalve het uitkiezen van de informatie, vooral uit beelden en geluiden die het drama aanzetten – dreigende muziek, grillig-getekende beelden, symbolen van angst en geweld, zoals een regelmatig terugkerend pistool.

Als toeschouwer ben je geneigd te denken dat dat op dit moment de beste aanpak is. Maar door zijn aarzeling snijdt Davolio indirect ook een andere kwestie aan. Hoelang moet iets voorbij zijn voor het de actualiteit ontstijgt en een verhaal wordt, een onderwerp dat je kunt gebruiken om er naar eigen goeddunken kunst van te maken? Wie de reacties op Richters schilderijen in Duitsland hoort kan daaruit opmaken dat 25 jaar wat aan de korte kant is. Het maakt Davolio's project er niet minder interessant om.

Mediamatic Off-line, vol 102: Cesare Davolio: Annunciation. Cd-rom voor Mac en Windows. Inf. www.mediamatic.net Prijs ƒ24,95.