Films en kerkorgels

,,Het geheim schuilt in de wisselwerking tussen beeld, muziek en omgeving. Een zwijgende film, live op orgel begeleid in een kerk mét de overweldigende akoestiek die daarbij hoort, biedt ontzettend veel theatrale mogelijkheden. Als ik het kerkorgel van de Oude Kerk in Amsterdam tijdens een griezelige filmscène voluit laat brullen, zal het publiek niet alleen beven bij de beelden, maar ook wérkelijk trillen door de geluidsgolven van het orgel. Een overdonderend effect! Ruimte, beeld en klank versterken elkaar dan tot veel meer dan de som der delen.''

Charles Janko is organist, pianist en beeldend kunstenaar, en bundelt die achtergrond sinds tien jaar in het live-begeleiden van zwijgende films. Naar een idee van Janko organiseert Filmtheater 't Hoogt in Utrecht in samenwerking met het Filmmuseum en het Haags Filmhuis komende maand een reeks voorstellingen van vier zwijgende films uit de jaren twintig, vertoond in acht kerken en door Janko begeleid op het ter plekke aanwezige kerkorgel.

,,Om een zwijgende film goed muzikaal te kunnen ondersteunen, moet je affiniteit hebben met muziek en beeld. Elke filmbegeleiding begint voor mij ook gewoon als toeschouwer. Wat is de spanningsboog van het verhaal? Hoe verloopt het ritme van de vertelling? Wat kan ik daar muzikaal mee doen? Terwijl de beelden langs flitsen, hoor ik vaak in mijn hoofd al de muziek die er bij past.

,,Vroeger was het bij zwijgende films gebruik dat een explicateur de beelden mondeling toelichtte. Ik doe hetzelfde, maar dan met muziek. Komt de hemel in beeld, dan laat ik de muziek omhoog klimmen. Verschijnt het woord `godslastering' op het scherm, dan speel ik daar een passende wanklank bij. Je kunt het zien als een vorm van muzikale retoriek. De muziek ondersteunt en becommentarieert wat er in de beelden gebeurt. Ik zal een film nooit `wegspelen', maar muziek en beeld zijn voor mij wel gelijkwaardige grootheden. Muziek kleurt de perceptie van een film.

,,Een live-filmbegeleiding drijft op een wisselwerking tussen improvisatie, compositie en muzikale citaten. Ik heb nu acht à negenhonderd films begeleid, en de ervaring die ik daardoor heb opgebouwd, helpt enorm. Je leert in klank bepaalde stemmingen op te roepen, bouwt in je geheugen een steeds grotere voorraad muzikaal materiaal op, en vergroot zo de zeggingskracht van de begeleiding. Maar vaak is juist eenvoud het meest effectief. Bij beelden van een straatarme familie, werkt een melodie als Altijd is kortjakje ziek uitermate schrijnend. De muziek voegt dan een inhoudelijke laag toe aan de film. Dat is het leuke, en dat is voor mij ook de uitdaging. Steeds proberen een begeleiding te verfijnen met een citaat of een motief dat de beelden zo origineel mogelijk complementeert.

,,Ik begeleid deze maand vier films in acht kerken, maar geen voorstelling zal precies hetzelfde zijn. Natuurlijk is er wel een basis. De muziek bij een film als Jeanne d'Arc zal een altijd duidelijk religieus karakter dragen, De man met de camera is een `snelle' film die behoefte heeft aan sterk motorische muziek. Maar verder pas ik mijn begeleiding ter plekke aan bij de akoestiek van de kerk en de specifieke mogelijkheden van het kerkorgel ter plekke. Het gaat erom dat het een zo leuk mogelijke voorstelling wordt, en dat mensen inzien hoe bijzonder zwijgende films kunnen zijn. In dat proces ben ik een soort tolk. Ik zorg ervoor dat de kijker van toeschouwer beschouwer wordt. Dat de muziek kijken verandert in zien.''

Films Kerken Orgels 2 t/m 27/4: De man met de camera (Vertov), La chute de la maison Usher (Epstein), A Page of Madness (Kinugasa); La passion de Jeanne d'Arc (Dreyer) in Oude Kerk Amsterdam; L'Eglise Wallonne Den Haag; Janskerk Utrecht; Martinikerk Groningen, Laurenskerk Rotterdam; Kathedrale basiliek St. Bavo Haarlem; St. Janskerk Maastricht; Stevenskerk Nijmegen. Res. via plaatselijke filmtheaters. Inl.: (030) 2312216; www.hoogt.nl/films-in-kerken.htm