KPN bewonderd en verguisd na een onvergetelijk jaar

KPN-topman Paul Smits zal aanstaande maandag bij de bekendmaking van de jaarcijfers plannen ontvouwen om KPN's schuldenlast van 21,9 miljard euro (48,3 miljard gulden) te verlichten. Zijn eerste jaar als bestuursvoorzitter zal Smits nog lang heugen. Een samenvatting: de onwaarschijnlijk hoge investeringen in geavanceerde mobiele telefonie (UMTS), het beëindigen van de ambities in Oost-Europa en Azië, een stevige reorganisatie en het verlies van het vertrouwen van een groot deel van de financiële wereld. Smits zal moeten praten als Brugman om niet ook zelf zijn geloofwaardigheid te verliezen. France Telecom, dat soortgelijke problemen als KPN kent, kon afgelopen week met zijn `reddingsplan' niet overtuigen.

Terwijl analisten en beleggers zwetend hun rekensommen voorbereiden, wordt in de niet-financiële wereld opvallend mild geoordeeld over de achtbaanrit die KPN maakt. Zolang de tarieven maar laag blijven en de reorganisaties niet te agressief zijn, geven de werknemer en de consument het bedrijf het voordeel van de twijfel. De wetenschapper heeft bewondering voor de metamorfose die het voormalige staatsbedrijf heeft doorgemaakt. En `Brussel' vindt dat de Europese regeringen wel wat terug mogen doen voor de telecomsector, die sinds de UMTS-veilingen van vorig jaar snel in een schuldenmoeras is weggezakt.

Reorganisatie-moe

FNV-voorzitter Lodewijk de Waal heeft een aardig idee van de stemming onder het KPN-personeel. Onlangs functioneerde zijn geavanceerde telefoonaansluiting (ISDN) niet naar behoren; er moesten liefst zes KPN-monteurs aan te pas komen om het probleem te verhelpen. ,,Ze zijn reorganisatie-moe'', concludeerde De Waal uit gesprekken met de monteurs.

KPN lanceerde in oktober vorig jaar `Vision', een reorganisatie die aan alle vorige halfafgemaakte reorganisaties een einde moet maken. Achtduizend `taken' binnen het telecombedrijf verdwijnen. De Waal: ,,Er heerst een houding van: zal wel wezen. Van vorige plannen is immers ook weinig terecht gekomen.''

Wat betreft werkgelegenheid is Vision ,,niet zo'n groot drama''. De taken die verdwijnen worden grotendeels gecompenseerd met nieuwe functies, elders in het bedrijf. Maar Vision kan wel de motivatie van het personeel aantasten. ,,De frequentie waarmee KPN reorganiseert, maakt het moeilijk om een gevoel van urgentie onder de werknemers te kweken.'' En dat is jammer want ,,KPN-ers houden van hun bedrijf'', zo is de indruk van De Waal.

De Waal hekelt de ,,absurde'' koersontwikkelingen van het afgelopen jaar. ,,De beurs reflecteert niet de realiteit. In de hoofden van beleggers was World Online meer waard dan Heineken. KPN is toch een beetje slachtoffer geworden van die redenering. Het is een zure aangelegenheid voor het personeel. Die mensen werken heel hard en vernemen dan uit de krant dat het bedrijf er slecht voor staat. Ik kan u verzekeren: het is nog steeds hetzelfde bedrijf als een jaar geleden en toch is de beurswaarde wel heel anders. Dat is ronduit perfide.''

De schuldenlast waaronder KPN gebukt gaat geeft De Waal ,,geen reden voor doemdenkerij''. ,,Het bedrijf heeft absoluut toekomst – we moeten het niet naar beneden praten. De omzet stijgt, de klanttevredenheid neemt toe. KPN moet reorganiseren en investeren om bij de tijd te blijven.''

Vorige maand hield De Waal een praatje voor een ,,clubje jonge academici'' binnen KPN dat debatten organiseert. Thema was `Wie bepaalt de koers van KPN'. ,,Dat is gewoon de baas en hij krijgt daar heel goed voor betaald''. Topman Paul Smits was tijdens het ,,zeer openhartige'' debat aanwezig. ,,Dat hij daar bij zit en gewoon meediscusieert zegt wel iets over de bedrijfscultuur.''

Lof voor cultuuromslag

Hoogleraar aan de Vrije Universiteit, advocaat bij Allen & Overy en telecomwatcher Hendrik-Jan de Ru heeft ontzag voor KPN. Hij prijst de cultuuromslag bij de voormalige staatsonderneming. ,,In 1989 nog luisterden 100.000 ambtenaren naar de minister, anno 2001 beluistert KPN de concurrentie.'' Tijdens die ommezwaai beleefde KPN de opkomst van de markten voor mobiele telefonie en internet, deed het torenhoge investeringen in de `derde generatie' mobiele telefonie (UMTS) en manifesteerde het zich in het internationale overnamegeweld met een eigen belangrijke alliantie, met het Japanse NTT Docomo.

,,Ik zou niet weten welk ander bedrijf in een meer gecompliceerde situatie heeft gefunctioneerd'', zegt De Ru, In dat kader heeft hij bewondering voor de wijze waarop het bedrijf zich positioneert. ,,Het doet ontzettend z'n best om vooruit te komen en anderen op technologisch gebied voor te zijn. Het bedrijf heeft een internationaal karakter dat je bij andere voormalige staatsbedrijven niet aantreft.'' Zo is Belgacom buiten België weinig actief.

,,Natuurlijk, KPN moest vorig jaar bakzeil halen in Oost-Europa en Azië, maar dat hoort bij de risico's die je neemt'', aldus De Ru. ,,Als internationaal agressief bedrijf moet je die wel nemen, om jezelf onder de tucht van de markt te stellen. Aandeelhouders moeten in je blijven geloven.''

De Ru denkt dat er voor aandeelhouders van KPN nog wel lichtpuntjes zijn. Niet wat betreft het behaalde rendement - maar dat geldt voor de hele telecomsector. Wel wat betreft de strategie. ,,Het moet nog maar blijken of er slechts een paar grote spelers in Europa overblijven, zoals zo vaak wordt beweerd'', zegt de hoogleraar. ,,In de automarkt zijn ook meer merken overgebleven dan werd gedacht.''

De alliantie met NTT Docomo is volgens De Ru de sleutel tot het veroveren van de markt voor mobiel internet. ,,Een strohalm kan in deze markt de volgende dag je redding zijn.'' De zware schuldenlast van KPN is ,,een hele trieste zaak'', maar volgens Du Ru moet nog blijken of er tijdens de veilingen vorig jaar te veel is betaald voor de UMTS-vergunningen.

,,We zeggen allemaal dat het te veel geld is, maar we weten het niet zeker. Het kan ook een schijntje blijken te zijn, als de productontwikkeling eenmaal goed op gang komt. Bij de introductie van gsm-telefonie verwachtte ook niemand dat er zulke volumes mee konden worden gemaakt.''

Alsof het niet complex genoeg is: thuis zit toezichthouder Opta KPN op de hielen. Volgens De Ru gaat Opta te fanatiek te werk bij het afdwingen van concurrentie. De telefoontarieven zijn zó laag dat het voor concurrenten van KPN moeilijk is om aantrekkelijke winstmarges te maken. Concurrenten zien daarom af van het zelf bouwen van infrastructuur en huren capaciteit in op het KPN-netwerk wat – wederom dankzij Opta – ,,lekker goedkoop'' is. Iedereen klopt dus bij KPN aan en ,,alles wat fout gaat wordt KPN verweten''. De Ru: ,,Je bent een kop van Jut in zo'n situatie.''

Een `zoekend bedrijf'

Op europarlementariër Wim van Velzen (CDA) komt KPN over als een ,,zoekend bedrijf''. ,,Van de grote visies en plannen is weinig terecht gekomen. KPN heeft afgezien van deelname aan veilingen (voor geavanceerde mobiele telefonie, UMTS) in Frankrijk en Italië. Alle Europese ambities zijn de bodem ingeslagen. Het bedrijf concentreert zich op Nederland, België en Duitsland – dat is het beste wat ze kunnen halen.''

Het is al maanden dringen geblazen op de stoep van Van Velzen. Lobbyisten, onder wie die van KPN, lopen de deur plat met klachten over de hoge bedragen die zijn betaald voor UMTS-vergunningen. De lidstaten hebben de opbrengsten gebruikt voor de afbetaling van staatsschulden. Telecombedrijven zijn na de veilingen in een schuldenmoeras terecht gekomen.

Duitsland en Groot-Brittannië zijn de ,,twee hoofdzondaren''. In die landen moesten astronomisch hoge bedragen worden betaald voor de licenties. Erger nog: de telecombedrijven moesten meteen betalen. ,,Pas tussen 2005 en 2008 zal er winst worden gemaakt met UMTS-frequenties. Het was niet verstandig om bedrijven daarvoor nu al te laten betalen.'' KPN heeft op deze manier een schuld opgebouwd van 50 miljard gulden. De kredietwaardigheid van het bedrijf is inmiddels sterk naar beneden bijgesteld.

,,Als Nederlander'' wil Van Velzen ,,dolgraag'' dat KPN aansluiting vindt bij de top van Europese telecombedrijven. ,,Als Europeaan'' is hij minder begaan met de positie van KPN. In Brussel is de mate van mededinging van doorslaggevend belang. ,,Niet de nationale trots - die tijden zijn voorbij.'' Tegen een overname van KPN ziet hij dan ook geen bezwaren, zolang het maar niet ten koste van de consument gaat.

Van Velzen vindt dat de lidstaten wel wat terug mogen doen voor de in pijn verkerende telecomsector. Hij heeft daartoe met collega's een plan ingediend bij de Europese Commissie. Er moet een nieuw ,,financieringsschema'' komen. Overheden zouden, direct of indirect (via banken), tegen gunstige voorwaarden geld moeten lenen aan bedrijven die in het moeras dreigen te verdwijnen. De terugbetaling van die leningen kan worden uitgesmeerd over meerdere jaren.

Het is een plan met veel haken en ogen, beseft Van Velzen: de uitkomst van de veilingen was misschien anders geweest als bedrijven van tevoren hadden geweten van een gespreide betaling. Vooral bij Amerikaanse bedrijven zal zo'n reddingsplan voor Europese telecombedrijven wrevel opwekken. Maar het is ook in het belang van de overheden zelf om met een oplossing te komen. De aandelen die staten bezitten in hun nationale telecombedrijven (de Nederlandse staat heeft een belang van ruim 30 procent in KPN) zijn sinds vorig jaar immers ook veel minder waard geworden.

Een zegen en een vloek

Algemeen directeur Felix Cohen van de Consumentenbond maakt zich ,,absoluut-géén-zorgen'' over de toekomst van KPN. ,,Maar die mening is niet geïnspireerd door diepgaande bedrijfsanalyse'', erkent hij. Cohen heeft de indruk dat KPN met zijn strategie van internationale expansie en investeringen in technologie een ,,goede koers'' vaart. ,,Het is de énige koers'', stelt de directeur. Veel geld uitgeven hoort daar nu eenmaal bij.

Daarnaast heeft Cohen, als hoogste vertegenwoordiger van de consument, weinig op met de aandelenkoers van KPN. Alle verhalen over de schuldenlast, het mislukte buitenlandse avontuur en de toenemende concurrentie op de thuismarkt: Cohen krijgt er naar eigen zeggen tranen van in z'n ogen. Hij wil er eigenlijk ook helemaal niets van weten. ,,Wij kijken liever niet binnen zo'n bedrijf, we observeren het aan de buitenkant.''

Als het aan Cohen ligt, geeft KPN nog meer geld uit. Het telecombedrijf zou zelf, samen met branchegenoten, degelijk onderzoek moeten presenteren naar de kwaliteit van (mobiele) telefonie. Op dit moment doet de Consumentenbond dat. ,,Het kost heel veel geld. De sector moet zelf maar duidelijkheid scheppen voor de consument.'' Cohen onderhandelt hierover met telecombedrijven en verwacht binnen twee maanden een toezegging. ,,Eerlijk gezegd verwachtte ik dat een jaar geleden ook al.''

Wat betreft mobiele telefonie is de concurrentie aardig op gang gekomen. Maar in de vaste telefonie blijft KPN ,,een keiharde monopolist''. Cohen: ,,Dat vinden wij heel slecht voor de markt en voor de consument. KPN gebruikt zijn volle gewicht om zijn voordeel (als voormalig staatsbedrijf) te behouden. Het bedrijf gaat in beroep tegen bijna alle uitspraken van toezichthouder Opta. KPN heeft een niet-coöperatieve houding.''

Cohen is razend enthousiast over de derde generatie mobiele telefonie (UMTS) en dat is goed nieuws voor KPN. Het telecombedrijf heeft een groot deel van zijn hoop gevestigd op UMTS, waarvoor het in Groot-Brittannië, Duitsland, Nederland en België vergunningen heeft verworven. De consument moet zo snel mogelijk over de streep worden getrokken. Eén klant is al binnen: Felix Cohen. ,,De technologische beloftes die zijn gedaan, zijn fantastisch'', zegt hij. ,,Het gaat informatie ontsluiten voor consumenten, onafhankelijk van tijd en plaats. Het maakt betere voorlichting mogelijk over producten en diensten. Het kan, net als internet, een zegen voor de consument worden.''