`Het voetbal gaat zeker niet kapot'

Het akkoord dat de Europese Commissie en de FIFA/UEFA sloten over een nieuw transfersysteem blinkt uit in vaagheden. Prof.dr.mr. Heiko van Staveren, bijzonder hoogleraar Sport en Recht, probeert licht te scheppen in de duisternis.

De ambiance van Het Kasteel roept bij prof.dr.mr. Heiko van Staveren herinneringen op aan een befaamde voetbalrechtszaak uit het verleden. Vanuit een zaal in het Sparta-stadion diept de hoogleraar aan de Vrije Universiteit van Amsterdam de kwestie met Theo Laseroms uit zijn geheugen op. `Theo de Tank' wilde in 1967 van Sparta naar de Pittsburgh Phantoms, maar de Rotterdamse club wilde hem niet laten gaan. Uiteindelijk besliste de kantonrechter dat Laseroms weg mocht als hij 210.000 gulden betaalde aan Sparta. ,,Als je bedenkt dat schaatser Jan Bos voor ontbinding van zijn contract 350.000 gulden moest betalen aan SpaarSelect was dat voor die tijd een behoorlijk hoog bedrag'', aldus Van Staveren.

De kantonrechter baseerde de ontbindingsvergoeding op de transfersom die Laseroms moest opbrengen aan het einde van zijn contractperiode bij Sparta. Tegenwoordig kunnen clubs als gevolg van het Bosman-arrest geen geld meer vragen voor een speler die na het einde van zijn contract wil overstappen naar een andere club. Hiervoor zijn de afkoopsommen in de plaats gekomen. Voetballers dienen sinds de uitspraak van het Europese Hof hun contract zelden uit en worden tussentijds voor nog hogere bedragen dan voorheen weggekocht door andere clubs. De vrije markt bepaalde de prijs van de speler. Van Staveren noemt dit `contractenhandel', die na het Bosman-arrest in `95 pas echt goed van de grond is gekomen.

De transfer van Luís Figo van Barcelona naar Real Madrid voor een recordbedrag van 136 miljoen gulden illustreert de wildgroei. Op grond van het mededingingsrecht wilde de Europese Commissie de Europese voetbalbond UEFA en de wereldvoetbalbond FIFA dwingen een einde te maken aan de torenhoge afkoopsommen. ,,Ondernemingen, in dit geval clubs, kunnen niet vrij beschikken over `productiemiddelen', te weten de spelers. Dus is dat in strijd met de mededinging'', verklaart Van Staveren het initiatief van Eurocommissaris Mario Monti. ,,De relatie tussen ondernemingen moet vrij zijn.''

Wat schetste zijn verbazing toen hem duidelijk werd dat de Europese Commissie akkoord ging met een systeem waarin op onderdelen de klok wordt teruggedraaid naar de periode van vóór het Bosman-arrest. Van Staveren: ,,In het nieuwe transferreglement wordt nota bene weer gesproken over vergoedingen na het einde van het contract.''

De voormalige hockeyinternational doelt op de regel dat clubs voor spelers tot 23 jaar een opleidingsvergoeding moeten betalen, ongeacht of het contract van de voetballer afloopt. ,,In feite is dit strijdig met het Bosman-arrest. Ik wil niet zeggen dat een speler die hiermee naar de rechter gaat sterk staat, want het hof van justitie neemt soms onbegrijpelijke beslissingen. Overigens moet de hoogte van de compensatie nog steeds worden ingevuld. Voorlopig staat alleen omschreven dat rekening wordt gehouden met het oude contract en de categorie van de nieuwe club.'' Van Staveren stipt daarmee een van de open einden aan die het reglement nog vertoont.

Een ander heikel punt is de regel dat spelers tot achttien jaar van buiten de Europese Unie in principe geen toestemming krijgen van club te veranderen. Zoals Feyenoord in het verleden Leonardo op 13-jarige leeftijd naar Nederland haalde is voortaan uitgesloten. Althans vanaf het moment dat de regels van kracht worden. De FIFA wil het nieuwe reglement per 1 juli invoeren. Na die datum zal een club met buitenlandse filialen, zoals Ajax en Feyenoord, spelers pas op 18-jarige leeftijd naar Nederland kunnen halen. Een naam als Ajax Cape Town doet daar niets aan af. Het gaat om de nationaliteit van de voetballer.

Volgens Van Staveren heeft deze regel vanuit politiek oogpunt meer kans op acceptatie dan vanuit sportieve redenen. ,,Je dwingt hiermee clubs binnen eigen regio op te leiden. Dit kan veel meer effect hebben op het weren van jeugdige importspelers uit derde-wereldlanden dan de overheden nu kunnen bewerkstelligen. Maar hoe sterk staat deze regel juridisch? En wat is er, behalve dat nare geronsel, verder tegen om een jongen van zestien uit Afrika in Nederland op te leiden? Ook deze maatregel is misschien een antwoord op het Bosman-arrest. Want de opheffing van de nationaliteitsclausules heeft een grotere invloed gehad op het topvoetbal dan de afschaffing van de transfersommen.''

Terug naar de zaak-Laseroms. Voetbalbestuurders discussiëren al enige tijd over de vraag wat de gevolgen zouden zijn als een speler met het nieuwe reglement in de hand naar de rechter stapt om de hoogte van de vereiste afkoopsom aan te vechten. Uiteindelijk was het Monti te doen om dit soort bedragen terug te dringen. Als een contract wordt ontbonden met wederzijds goedvinden en speler en clubs worden het eens over de vergoedingssom dan is er niets aan de hand. Als er in de verbintenis een clausule staat die bepaalt dat een speler alleen voor bijvoorbeeld zestig miljoen gulden tussentijds mag vertrekken, dan kan de rechter daarmee rekening houden bij het bepalen van de ontbindingsvergoeding.

Als dit niet het geval is, wordt het een ander verhaal. Wat gebeurt er als Manchester United en PSV het over Van Nistelrooij bijvoorbeeld niet eens worden en de voetballer stapt naar de rechter, zoals in het nieuwe transfersysteem wordt voorgesteld. Hoewel hij zich ook kan wenden tot een nog op te richten arbitragecommissie waarin de Commissie, FIFA en de Europese spelersvakbond FIFPro zitting nemen. Die instantie wordt niet populair, meent Van Staveren. ,,Een wassen neus als de bonden haar niet tezamen met het nieuwe transferreglement in hun statuten opnemen. Spelers zullen anders altijd de rechter inschakelen. Voor de voetballers in Nederland is die rechter de arbitragecommissie van de KNVB.''

In dat geval wordt het nationale arbeidsrecht toegepast. Van Nistelrooij zal in Nederland de KNVB-arbitrage moeten opzoeken. Deze zal dan de ontbindingsvergoeding vaststellen. Maar hoe? ,,Als de FIFA met richtlijnen komt voor afkoopsommen dan zouden die bepalend kunnen zijn voor de ontbindingsvergoeding. Maar als de regels strijdig zijn met het nationale arbeidsrecht is het nog maar de vraag wat de rechter doet. Na het Bosman-arrest heeft hij geen enkele houvast meer bij het bepalen van de vergoeding. De wet geeft alleen als richtlijn dat de ontbindingsvergoeding redelijk en billijk moet zijn. De beslissing van de rechter is volstrekt arbitrair. Meestal wijst hij een vergoeding aan die hem redelijk voorkomt. Hij houdt daarbij rekening met de branche en de positie van de partijen. Hij kijkt niet in eerste instantie naar de algemene regel, maar naar het geschil tussen partijen. De rechter kan 60 miljoen aan de hoge kant vinden. Vergeet niet dat Van Nistelrooij niet vrij is. Hij heeft nog steeds een contract (dat na dit seizoen nog twee jaar doorloopt, red.) Overigens wijst de rechter een bedrag toe dat Van Nistelrooij aan PSV moet betalen.''

Van Staveren maakt duidelijk dat de juridische positie van de speler niet verandert. Voetballers kunnen nu ook bij een conflictsituatie over de afkoopsom naar de rechter stappen. ,,Het merkwaardige is dat zo'n situatie zich nog niet een keer heeft voorgedaan.'' Dat de zaak met de broers De Boer voor jurisprudentie ten aanzien van de verplichte naleving van contracten is nogal aangedikt volgens Van Staveren. ,,De arbitragecommissie heeft toen nadrukkelijk gesteld: `Jullie hebben bewust onlangs bij Ajax een langlopend contract getekend en je daarbij laten adviseren door bekwame juristen'.''

Binnen de Nederlandse situatie verandert er sowieso niets omdat spelers bij binnenlandse transfers zijn gebonden aan een CAO, die overigens in 2002 afloopt. Is de stelling daarom gerechtvaardigd dat het Nederlandse voetbal geen schade oploopt door het nieuwe transfersysteem? Van Staveren: ,,Het voetbal gaat in ieder geval niet kapot. Mensen die dat roepen bedoelen te zeggen dat ze minder geld kunnen verdienen.''