Het verschil tussen de ene witte jas en de andere

In Nigeria werd bekend dat een westers bedrijf niet-goedgekeurde medicijnen op kinderen heeft getest. Nu doen de vreemdste geruchten de ronde.

Het was niet zomaar een van de vele geruchten die met regelmaat opduiken onder de plattelandsbevolking. Ook de Nigeriaanse kwaliteitskrant The Guardian was er zeker van. En op de opiniepagina van The Vanguard werd het ,,naderende onheil'' breed uitgemeten. Columnist Ikeddy Isiguzo had al zijn vrouwelijk kennissen gebeld met de gênante vraag: ,,welk merk maandverband gebruik je?''

Een paar weken geleden werd Nigeria opgeschrikt door het nieuws dat de levensmiddelenfabrikant Procter & Gamble gratis maandverband had verspreid dat besmet was met hiv. In de noordelijke stad Maiduguri waren duizenden proefpakketjes van het merk Always uitgedeeld onder scholieren. Nadat enkele vrouwen hadden geklaagd over `geheimzinnige jeuk en uitslag', liet een ziekenhuis het maandverband onderzoeken. Dat bleek volgens diverse media besmet met hiv. De autoriteiten kondigden aan dat ze 142.750 pakken Always zouden laten terughalen. Zover kwam het niet. Het National Agency for Food and Drugs Administration (NAFDAC) maakte begin deze maand bekend dat om een vals alarm ging.

Geruchten verspreiden zich snel in Afrika, zeker met de komst van internet. Maar de paniek over dit verhaal werd grotendeels gevoed door een andere affaire, die het vertrouwen van de Nigeriaanse bevolking in de regering flink heeft geschaad.

Een maand eerder was aan het licht gekomen dat de Amerikaanse medicijnenproducent Pfizer in 1996 in een ziekenhuis in Kano, in het noorden, een nieuw antibioticum had getest op kinderen met hersenvliesontsteking. Het antibioticum, Trovan geheten, wachtte nog op goedkeuring, omdat niet zeker was welke bijwerkingen het op jonge gebruikers had. Honderd Nigeriaanse kinderen kregen het middel toegediend. Elf kinderen overleden, waarschijnlijk aan hersenvliesontsteking. Sommigen waren er bij aankomst in het ziekenhuis al te slecht aan toe. Maar verschillende kinderen kregen tot hun overlijden dezelfde dosis Trovan voorgeschreven, ondanks het feit dat ze steeds zieker werden.

Pfizer bleef kort in Nigeria. Na een voorbereiding van zes weken – in het Westen worden medicijnenproeven soms een jaar lang voorbereid – arriveerde een speciaal team in februari 1996 in Kano, waar een hersenvliesonsteking-epidemie op dat moment honderden levens eiste. ,,De vraag of (het experiment) in het Westen had moeten plaatshebben, is niet aan de orde, omdat epidemische hersenvliesontsteking niet voorkomt in het Westen'', verklaarde Pfizer's chef farmaceutica in Nigeria, Lere Baale. De epidemie in Kano leende zich perfect voor het experiment.

In een kliniek voor Besmettelijke Ziekten werd een ruimte ingericht waar het Pfizer-team aan de slag ging. Het had daarvoor toestemming gekregen van de Nigeriaanse overheid. Het ziekenhuis heeft een erbarmelijke reputatie: patiënten zouden er op de vloer hun behoefte doen. Het Pfizer-team was slecht voorbereid. Het tekort aan verplegers bleek zo groot dat Pfizer de test niet goed kon uitvoeren. De kinderen kregen pijnlijke injecties in de dij in plaats van in een ader om tijd te besparen. Na drie weken was het experiment voltooid en vertrok Pfizer weer. De nacontroles werden afgeschoven op het ziekenhuispersoneel. Trovan is in de VS op de markt gebracht, maar nooit goedgekeurd voor kinderen. Het bleek leverschade te kunnen aanrichten en werd verboden toen een aantal volwassenen na een kuur overleed.

Het sterftecijfer op de Pfizer-afdeling was niet hoger dan dat op andere afdelingen in het ziekenhuis. ,,Ons primaire doel was het redden van levens'', zei Baale achteraf. Naar zijn zeggen maakte Pfizer slechts van de gelegenheid gebruik ,,om informatie te verzamelen die nuttig voor ons kon zijn in de toekomst''. Maar veel artsen en medische deskundigen achten het onethisch een medicijn te testen op doodzieke kinderen die niet weten dat ze als proefkonijn worden gebruikt. Hun ouders werd vooraf door de verplegers om toestemming gevraagd, aldus Pfizer. Lokale hulpverleners werpen tegen dat het analfabetisme in Kano hoog is, en dat formaliteiten niet tellen als je kind in levensgevaar verkeert. Een witte jas is een witte jas.

Pfizer is in Nigeria in diskrediet gebracht. Artsen zonder Grenzen (MSF) kampt op een heel andere manier met de nasleep van de affaire. De hulporganisatie raakte zijdelings betrokken omdat het destijds ook in het ziekenhuis aanwezig was. Er waren patiënten die dachten dat ze door MSF geholpen werden. Maar volgens Andrew Cunningham, hoofd MSF Nigeria, werkten de twee teams volstrekt onafhankelijk van elkaar. De hulporganisatie was volgens Cunningham ,,niet in een positie het werk van Pfizer nader te onderzoeken of te kritiseren''. De affaire kwam echter aan het licht op het moment dat MSF een groot vaccinatieprogramma startte. ,,Het heeft ons werk er niet gemakkelijker op gemaakt'', zegt Cunningham. ,,We proberen al jaren het hardnekkige gerucht te ontkrachten dat vaccinaties aids verspreiden. En dit was geen gerucht, maar echt waar.''

In Nigeria is deze week opnieuw hersenvliesontsteking geconstateerd. Het bericht over de medicijnproeven kwam ,,op een wel heel ongelukkig moment'', zegt Cunningham. De ziekte verspreidt zich momenteel razendsnel langs een horizontale strook over zes West-Afrikaanse landen, van het westen naar oosten. Het dodental van de huidige epidemie zou inmiddels zijn opgelopen tot boven de duizend. In het noorden van Nigeria zijn nog altijd weinig mensen gevaccineerd tegen besmettelijke ziekten. De autoriteiten moeten nu al hun overredingskracht gebruiken om Nigerianen ervan te overtuigen dat ze niet als proefkonijnen gebruikt worden zodra ze bij een arts aankloppen. Want velen denken er net zo over als `Okechukwu', die in een discussieforum op Nigeria.com over de Pfizer-affaire schreef: ,,Dit is een land waar alles kan gebeuren.''