Godsbouwers

Twee keer per week gaat het lijk van Lenin naar een laboratorium voor onderhoud. Hoe lang nog? Nationalisten en democraten zouden hem liefst zo snel mogelijk begraven. Een ding is zeker: Object Nummer Eén heeft een schat aan medische kennis opgeleverd.

Uw handen!'' Een kort bevel van de roerloze soldaat. Hij staat theatraal uitgelicht tegen het zwarte graniet, een figurant in het oude ritueel rond Object Nummer Eén. Bij binnenkomst in het mausoleum kregen we al op barse toon instructies. ,,Niets zeggen, zelfs niet fluisteren. In beweging blijven.'' En handen uit de zakken in aanwezigheid van Vladimir Iljitsj Lenin.

Drie meter onder het Rode Plein schuifelen we in de schemering rond zijn sarcofaag, het hart van een piramide van tien miljoen kilo zwart en roodbruin graniet. In het rozige licht lijkt Lenin boven het brons te zweven, een kleine gestalte met een kalkachtige huid.

In 1991 staakte het Kremlin het onderhoud van het lichaam, twee jaar later verhuisde zijn erewacht naar het graf van de onbekende soldaat. Maar verder is alles hier bij het oude. Van tien tot één, vijf dagen per week, sluit de politie het Rode Plein af met dranghekken. Toeristen, gezinnetjes en grootmoeders met papieren bloemen stellen zich dan in het gelid op naast het Historisch Museum. Handtasjes worden doorzocht op wapens of camera's, daarna kan de bedevaart naar de communistische necropolis beginnen. Eerst de tombe van Lenin, vervolgens het massagraf met de 350 doden van de Oktoberrevolutie en de urnen van bolsjewistische helden in de Kremlinmuur: maarschalk Zjoekov, kosmonaut Joeri Gagarin, Lenins weduwe, zuster en maîtresse. Ook zijn er twee rijen graven met bustes van partijleiders en presidenten. Jozef Stalin krijgt nog altijd de meeste bloemen.

Lange rijen staan er niet, deze zondag. Wel is er een gestage stroom bezoekers. ,,Het is mooi weer, we dachten: laten we naar Lenin kijken'', zegt een Moskous gezinnetje. ,,In het Londense Madame Tussaud's betaal je voor hetzelfde vijf pond.'' Viktor Srebrenikov vat de zaak minder luchtig op. ,,Het wordt tijd dat mijn dochter onze eerste leider ziet. Veel kinderen weten niets over ons verleden. Het is bijzonder om dicht bij zo'n genie te zijn.''

Ruim 77 jaar na zijn dood ligt het lichaam van Lenin nog steeds op het Rode Plein, een object van devotie, nieuwsgierigheid en spot. Ruim zeventig miljoen mensen bezochten zijn tombe, het fundament van de sovjetmacht. Bovenop het mausoleum liet het politburo op revolutionaire feestdagen de tanks en raketten voorbij trekken. Waarnemers probeerden dan uit hun onderlinge positie op te maken hoe de machtsverhoudingen lagen.

Na de val van de Sovjet-Unie verdween veel van de mystiek rond het mausoleum. Het complex bleek via een tunnel met het Kremlin verbonden. Partijleider Chroestsjov gebruikte die in 1961 om in het holst van de nacht het lichaam van Stalin uit het mausoleum te halen. Verder is er een gymlokaal voor de erewacht, een herentoilet en een ontspanningsruimte waar het politburo tijdens parades snacks en drankjes kon nuttigen.

Glazen bad

Een verdieping lager is het laboratorium nog altijd in gebruik. Elke maandag en vrijdag laten Lenins balsemers zijn sarcofaag via een liftsysteem naar beneden glijden voor klein onderhoud. Zij kleuren donkere plekken op zijn handen en gezicht bij, vegen schimmels weg. Eens in het anderhalf jaar, afhankelijk van zijn toestand, halen ze Lenin uit zijn zwarte pak en dompelen hem een maand lang onder in een glazen bad met balsemvloeistof. Zijn sarcofaag is een complexe constructie met lichtfilters en computers die de luchtvochtigheid en de temperatuur meten – zestien graden is ideaal. Ook in het lichaam zelf is een thermometer gestoken. Het computersysteem brengt correcties aan, een operator houdt dat via beeldschermen in de gaten.

Het toppunt van openheid werd bereikt in 1998, toen een ploeg van tv-zender NTV in het heilige der heiligen mocht filmen. Die openheid is nu voorbij. ,,Zolang ik de baas ben, komt hier geen journalist binnen. We noemen iets een staatsgeheim omdat het geheim moet blijven'', bast Michail Voskresjenski, de huidige commandant van het mausoleum. Object Nummer Eén is dus weer een geheim, al is de Russische federatie zijn staat niet meer. Macht der gewoonte.

Russische nationalisten en democraten zien Lenin het liefst zo snel mogelijk ter aarde besteld op kerkhof Literatorskije Mosti in St. Petersburg, naast zijn moeder. ,,Zolang Lenin niet is begraven, zal zijn geest boven het land zweven, tot schade van de levenden'', verklaarde de orthodoxe patriarch Aleksej II. Veel democraten delen dat inzicht. ,,Ik heb het mystieke gevoel dat er een vloek op ons land rust zolang hij niet is begraven'', meent Boris Nemtsov van de Unie van Rechtse Krachten.

Niets wekt in communistische rangen meer hysterie dan deze suggestie. Dat bleek al in 1989, toen theaterregisseur Mark Zacharov het tijdens de perestroika als eerste hardop durfde te zeggen. ,,Hoezeer we een persoon ook liefhebben of haten, we hebben geen recht hem een begrafenis te onthouden'', zei hij in het tv-programma Vzgljad. Het Centraal Comité stond op zijn achterste benen, censors wurgden daarna traag maar vastberaden de populaire tv-show. In 1993, vlak na de beschieting van het Witte Huis, leek president Jeltsin de daad bij het woord te voegen. Lenin verhuist nu snel naar St. Petersburg, zo liet hij weten. Er gebeurde niets. In 1997 wilde Jeltsin een referendum over de laatste rustplaats van Lenin. Ook dat bleef uit. Weer een jaar later waren de communisten in verhoogde staat van paraatheid: Jeltsin zou het lichaam stiekem weghalen. Opnieuw bleek het loos alarm.

Uiteindelijk is Object Nummer Eén niemand een crisis waard. Want als Lenin wordt verwijderd, wat gebeurt er dan met de andere bolsjewieken bij de Kremlinmuur? En hoe te voorkomen dat de begrafenis op een massale rel uitloopt? ,,Lenin zal worden begraven. De vraag is wanneer'', was het laatste woord van Jeltsin over de kwestie. Eenheid, de huidige partij van de macht, vindt dat Rusland er op de honderdste sterfdag van Lenin in 2024 nog maar eens rustig over moet praten.

,,Het Kremlin stelt de kwestie-Lenin aan de orde als het de aandacht wil afleiden van politieke problemen. In werkelijkheid durven deze dwergen niet aan Lenin te komen. Hij is te groot voor hen.'' Historicus Aleksej S. Abramov, voorzitter van de stichting ter onderhoud van het V.I. Lenin mausoleum, is een oude man met een bittere trek rond zijn mond. In 1991 sprong hij in de bres toen het Kremlin het onderhoud van Lenin staakte. Hij opende een bankrekening, richtte een stichting op. Die leidt hij nu vanuit de burelen van de rode krant `De Veteraan'.

Veel kunnen de verpauperde bolsjewieken niet bijdragen in Lenins onderhoud. ,,Tien dollar extra salaris, verder kunnen we van hun geld watten, verband, witte jassen, handschoenen en steriel water kopen'', zegt een balsemer van Lenin.

Abramovs vrienden hebben in tien jaar tijd een waar loopgravenstelsel van argumenten rond het mausoleum gegraven. Lenin wilde zelf begraven worden? Geen spoor van bewijs. Lenin verdient een graf? Een lichaam is ook begraven als het in een mausoleum ligt. Bizar, een opgezet lichaam in het centrum van de hoofdstad? De Egyptenaren balsemden hun farao's, niets ongewoons dus. Onchristelijk? Het lichaam van Renaissancepaus Alexander VI werd ook gebalsemd, en bovendien: Lenin was atheïst. ,,Vergeet niet dat het mausoleum sinds 1990 op de UNESCO-lijst van wereldmonumenten staat'', vervolgt Abramov. ,,Lenin weghalen is cultureel vandalisme, de Afghaanse Talibaan waardig.''

De meest recente verdedigingslinie werd in januari vorig jaar opgeworpen. Toen ondertekenden bijna honderd verwanten van degenen die zijn begraven rond de Kremlinmuur, een verklaring tegen herbegraving. Abramov: ,,Volgens ons strafrecht staat er drie tot zes jaar celstraf op het openen van graven tegen de wil van nabestaanden.'' Elke oproep tot herbegraving van Lenin is nu een oproep tot het plegen van een misdaad, zo redeneert hij verder. Abramov toont een serie brieven aan de Russische procureur-generaal, waarin hij op scherpe toon half democratisch Rusland achter de tralies eist. ,,Dat zal ze de mond wel snoeren'', zegt hij.

Abramov acht een rode revival alleen mogelijk als Lenin op het Rode Plein blijft liggen. ,,Wacht u maar tot 2017, de honderdste verjaardag van de revolutie. Dan marcheren we weer langs het mausoleum, want Lenins idealen leven.'' Daarop hamert ook Lenins nicht, de 78-jarige Olga Oeljanova. Zij tekende Abramovs lijst. Desnoods verbergen ze hem onder granieten platen, verklaarde ze, maar oom Lenin is en blijft op het Rode Plein. We bellen Olga Oeljanova. ,,U wenst een interview? Zonder camera? Dan kan ik u mijn laagste tarief aanbieden, tweehonderd dollar voor drie kwartier.'' Als we weigeren, belt ze de volgende ochtend terug. ,,Ik kan u korting geven. Honderd dollar.'' Tot zover het moderne communisme.

Collectieve wil

De cultus rond V.I. Lenin zette vroeg in. Half-mystieke lofprijzingen verschenen al tijdens diens leven. ,,Ik schaam me als ik het lees'', zei Lenin. ,,Altijd heb ik me verzet tegen aanbidding van de persoonlijkheid, het individuele.'' Een drijvende kracht was Anatoli Loenatsjarski, de volkscommissaris voor onderwijs. Samen met schrijver Maksim Gorki en anderen werd hij gerekend tot de `godsbouwers', een stroming die marxisme, occultisme en Nietzsche verenigde. Voortbouwend op het idee dat god een projectie van de mens is, geloofden zij dat de collectieve wil van de mensheid in staat is echte wonderen te verrichten. Daarvoor was een übermensch nodig, wiens bovenmenselijke wilskracht als een prisma die collectieve energie bundelde. Met de Oktoberrevolutie was die mens opgestaan, Lenin was de Jezus van deze tijd. Geloof in hem kon bergen verzetten.

Partijleider Stalin, een oud-seminarist, zag het simpeler. De Russische boerenmassa had bedevaartsplaatsen, relieken en iconen nodig. Toen Lenins gezondheid na zijn tweede hersenbloeding in 1923 snel verslechterde, bracht Stalin zijn begrafenis al ter sprake in het politburo. ,,Kameraden uit de provincie menen dat de wetenschap in staat is zijn lichaam voor lange tijd te conserveren, zodat wij tijd hebben om te wennen aan het idee dat Lenin niet meer onder ons is.'' De politburo-leden Trotski, Boecharin en Kamenev protesteerden. ,,Zijn lichaam tot een reliek maken is een belediging voor zijn nagedachtenis'', verklaarde Boecharin.

Lenin stierf op 20 januari 1924. Zijn weduwe Kroepskaja deed op 29 januari nog een vergeefse oproep in de partijkrant Pravda. ,,Kameraden, laat uw rouw u niet in verleiding brengen Lenins persoonlijkheid te vereren. Bouw geen monumenten en gebouwen in zijn naam.'' Op dat moment was al besloten Lenin te behouden. Feliks Dzjerzjinski, de vader van de KGB, werd met de zorg voor het lichaam belast. Eerst moest er een mausoleum komen. Bij temperaturen van dertig graden onder nul sloegen Russische arbeiders met dynamiet een gat in het Rode Plein. Binnen twee etmalen stond er een grijsgeschilderde houten barak, die in augustus werd vervangen door een groter model. Op 27 januari werd Lenin daar, drie meter onder de aarde, opgebaard in een open kist. In 1930 volgde het huidige mausoleum, een piramide met bovenop een platform.

Blauw bevroren

,,1924 was het jaar dat mijn vader een dappere beslissing nam'', zegt Ilja Zbarski, een 87-jarige biochemicus. ,,Onder het motto van Napoleon wierp hij zich in het debat om het lichaam. Eerst de veldslag in, dan zien we verder.'' Ilja Zbarski onderhield tussen 1934 en 1952 Object Nummer Eén. Sinds hij in 1997 zijn memoires publiceerde, is hij het zwarte schaap van de communisten. Ilja Zbarski sprak zich uit voor het begraven van Lenin. Hij noemde het mausoleum leeg machtsvertoon en vergeleek het met praalgraven van Russische gangsterbazen. Ook bij zijn oud-collega's is hij sindsdien een paria. Lenin heeft Zbarski een mooie loopbaan bezorgd, zeggen ze. Hij verschool zich tijdens de oorlog achter diens lichaam om niet naar het front te hoeven. Lenin beschermde hem tegen Stalins terreur. Dit is zijn dank. Zbarski: ,,Ik krijg nog steeds dreigbrieven en obscene telefoontjes.''

Zbarski's boek Object Nummer Eén is vooral een afrekening met zijn vader, de joodse chemicus Boris Zbarski. Boris was een ambitieuze, hardvochtige man, die door handige public relations de geschiedenis inging als de man die Lenins lijk redde, hoewel zijn vriend professor Vorobjov het echte werk deed. Toen Zbarski in februari 1924 werd geraadpleegd over Lenin, zag hij zijn kans schoon. Het mausoleum trok enorme mensenmassa's, het politburo wist nu zeker dat het lichaam behouden moest blijven. De vraag was hoe, invriezen of balsemen? De invriezers hadden de beste papieren. Hun methode leek modern, balsemen associeerde men met oude Egyptenaren. Het politburo liet alvast een vriescombinatie in de senaatstoren van het Kremlin opslaan.

Boris Zbarski betoogde dat bevriezing het weefsel onherstelbaar zou aantasten. Bovendien: een blauw bevroren Lenin was geen gezicht. Professor Vorobjov van de universiteit van Charkov, Ruslands eerste expert in de conservering van weefsels, werd erbij gehaald.

Op 28 februari was er nog steeds niets besloten. Zbarski wees het politburo erop dat de huidige toestand van Lenin tegen invriezing pleitte. Lenin lag al een maand in de vrieskou, en toch zonken zijn ogen weg in hun sokkels, werd zijn huid bruin en rimpelig en ging zijn mond openstaan doordat de lippen wegrotten. Haast was geboden.

Op 26 maart werd een tramwagon met bedden, toiletten en kachels het Rode Plein op gereden en kon het balsemteam aan de slag. Vorobjov spoelde de ribbenkast met steriel water, bedekte het lichaam met in formaline gedrenkte watten en injecteerde rotte plekken met dezelfde stof. In het volgende stadium dompelde hij Lenin onder in een rubber bad met formaline. Omdat het onvoldoende in het weefsel doordrong, maakte Vorobjov twintig diepe sneden. Het gezicht en de handen bleken in zo'n slechte staat, dat Lenin handschoenen en een soort duikhelm van zwart rubber kreeg aangemeten die met een sterkere formaline-oplossing werden gevuld.

Zo uitgedost dobberde Lenin maandenlang in zijn tobbe. Alcohol werd aan het mengsel toegevoegd om de huid lichter en poreus te maken, glycerine om het weefsel te versoepelen, kaliumzout om vloeistof vast te houden. Eind juni dreef Lenin in 240 liter glycerine, 110 kilo kaliumzout, 150 liter water. Die formule bleef later vrijwel onveranderd. Vlekken en rimpels bewerkten de balsemers met azijnzuur en kleurden ze bij met waterstofperoxide. Als laatste accent kreeg Lenin glazen ogen en werden de lippen en oogleden dichtgenaaid. Weduwe Kroepskaja leverde het militaire tuniek dat hij op zijn doodsbed droeg. ,,Hij ziet er beter uit dan toen hij leefde'', zei Lenins broer Dmitri Oeljanov, die Lenin als eerste inspecteerde.

Vage afkeer

Boris Zbarski steeg door zijn succes snel in de communistische nomenclatuur. Zijn zoon Ilja genoot de voordelen: de buitenlandse reisjes, de eliteflat, de datsja op het platteland, de partijwinkels, de speciale rantsoenen. Rond Lenins lichaam groeide een biochemisch laboratorium, waarvan Boris Zbarski in 1937 directeur werd.

In 1934 trad Ilja toe tot het familiebedrijf. Hij fantaseerde dat hij lid werd van een priesterkaste, een Egyptische dodencultus. ,,Ik was doodsbang toen ik voor het eerst het laboratorium binnenkwam. Ik had vaker met lichamen gewerkt, maar dit was Lenin. Ik voelde een vage afkeer toen ik hem aanraakte. Al ons werk verliep in een plechtige stilte. Een grapje kon je leven kosten.'' In het biochemisch laboratorium deed Ilja Zbarski onderzoek om het balsemproces te verbeteren. Hij werd voorzien van een gestage stroom lichamen van zwervers en geëxecuteerden. ,,Ik onderzocht de kleur van de huid en de wijze waarop die stoffen opneemt. De uitkomsten bleven geheim. Er waren reserve-sarcofagen met lichamen die we aan variabele omstandigheden blootstelden.''

In 1941 vergezelde Zbarski Lenin naar zijn tijdelijke ballingsoord in het Siberische Tjoemen, buiten bereik van de Duitse bommenwerpers. Hij was nog betrokken bij het balsemen van het lichaam van de Bulgaarse communist Dimitrov, maar het net sloot zich toen al rond de joodse Zbarski's. Ilja: ,,In ons eliteblok in Moskou verdwenen in 1937 32 van de 35 bewoners. Waarom werden vader en ik gespaard, terwijl we bevriend waren met volksvijanden als Boecharin, Jagoda en Rykov? Omdat we onmisbaar waren. Ik vond een brief in het archief van Abakoemov van de NKVD (de voorganger van de KGB, red.). Hij adviseerde Stalin mijn vader op te pakken. Stalin weigerde, want wie anders kon Lenin onderhouden? Dat was in 1949, toen Stalin zijn jodenvervolging begon onder het mom van de strijd tegen het kosmopolitisme.''

Rond 1952 was de staf van het laboratorium zover uitgebreid dat de Zbarski's gemist konden worden. Boris verdween achter de tralies en werd pas negen maanden na de dood van Stalin vrijgelaten. Ilja Zbarski: ,,Hij was moreel gebroken, kreeg twee hartinfarcten op rij en overleed.'' Ilja kreeg zijn ontslag en moest zijn dienstpistool inleveren.

Ranzige boter

Het laboratorium bleef ook na de dood van Stalin een der geheimste van de Sovjet-Unie. Honderveertig medewerkers had het in zijn hoogtijdagen in dienst, allen gebonden aan een zwijgplicht. Medici, biochemici en scheikundigen deden weefselonderzoek in dienst van Lenin. Er kwam een nieuw gebouw aan de Krasninstraat, ironisch genoeg vernoemd naar de man die Lenin had willen invriezen. De geheizinnigheid leidde tot allerlei geruchten. In het gebouw zouden reserve-Lenins op sterk water liggen – dubbelgangers die na de dood van Lenin waren omgebracht en gebalsemd. In de volksmond heetten ze Danilitsj of Petrovitsj. Tijdens de verhuizing van Lenin in 1941 zou een medewerker het lichaam hebben verwoest door er kokend water overheen te gooien. Sindsdien zou er een wassen pop in het mausoleum liggen.

De anatoom Joeri Lapoechin was in 1950 een nieuweling op het laboratorium. ,,Daar waren geen priviliges aan verbonden, in de Sovjet Unie was iedereen gelijk'', beweert hij. Hij is nu directeur van het Moskouse instituut voor natuurkundig, chemisch en medisch onderzoek. Nog altijd maakt Lapoechin eenmaal per week de gang naar het Rode Plein. ,,De overleden Lenin is mijn leeftijdsgenoot, we zijn beiden van 1924. Ik werk nu een halve eeuw met hem, nog altijd vol respect.'' Lapoechin hield zich in zijn tijd vooral bezig met het probleem van verzuring. ,,Lichaamsvet bederft, denkt u aan ranzige boter. Ik heb uitgezocht welke anti-oxidanten het meest geschikt zijn om de verzuring van Lenin tegen te gaan. Die kennis kan van pas komen in de voedingsindustrie.'' Sinds 1995 ligt dat onderzoek stil. ,,Nu weten we ook niet meer wat voor processen zich in het lichaam afspelen. Dat kan op termijn schade geven.''

Joeri Denisov-Nikolski denkt dat 77 jaar Leninresearch een schat van kennis heeft opgeleverd. Hij is sinds 1970 in dienst en is nu onderdirecteur van het `Instituut voor onderzoek en onderwijs in de medische technologie', de opvolger van het laboratorium. ,,Neem de huid. Wij hebben meer kennis dan wie ook over de huid. Hoe rimpels te verwijderen, hoe een huid soepel te houden of lichter te maken. Dat kan van belang zijn voor de cosmetische industrie. Helaas is onze Russische industrie ingestort en hebben we geen geld om patenten aan te vragen. In de markteconomie zijn wij als kinderen. Onze kennis blijft daarom voorlopig in de kluis.''

Toen het Kremlin in 1991 de financiering van zijn laboratorium staakte, ontstond een acute crisis. Waar moesten de honderveertig medewerkers naartoe? Het ministerie van Volksgezondheid bood uitkomst. Het kocht het laboratorium voor een habbekrats en liet de medewerkers voortaan de werking van geneeskrachtige kruiden onderzoeken. Een vleugel van het instituut is nu verhuurd aan een bank, een andere vleugel aan een bedrijf dat oogoperaties uitvoert met laserstralen. Veertien medewerkers zijn parttime belast met Lenin. Denisov-Nikolski: ,,Rusland loopt voorop in de kunst van het balsemen. Het is zonde als die kennis verloren gaat.''

Het onderhoud van communistische leiders uit vroegere Oostbloklanden is nog een solide bron van inkomsten. In Oost-Europa zijn ze begraven, maar medewerkers reizen nog regelmatig naar Vietnam en Noord-Korea voor onderhoud aan Ho Chi Minh en Kim Il Sung. Denisov-Nikolski zoekt naarstig naar andere geldstromen. De archeologie bijvoorbeeld. Onlangs werd een tweeduizend jaar oude mummie in een gletsjer in de Altai gevonden. ,,Ze dreigde uiteen te vallen zodra ze werd ontdooid. Dankzij ons wordt ze nu op kamertemperatuur bewaard.'' En een ingevroren mammoet, dat lijkt de balsemer pas een uitdaging. ,,Balsemen is uit de mode, maar dat kan in het Westen snel veranderen'', mijmert hij. ,,Als een Texaanse miljonair zijn lichaam wil balsemen, zijn wij er klaar voor. Voor geld kunnen wij de meest extravagante verzoeken honoreren.''

Gangsterlijken

Toch ontstond er in 1998 enige opschudding toen medewerkers van zijn instituut hun magere salaris bleken aan te vullen met het oplappen van gangsterlijken. Werkgever is Ritual Services, het geprivatiseerde deel van de moloch die eens het monopolie had op de jaarlijkse uitvaart van de elfduizend Moskovieten. ,,Laat ik u eerst zeggen dat we meer zijn dan een make-upbedrijf voor dode gangsters'', zegt directeur Georgi Tisjtsjenko van Ritual. ,,Wij leveren service van huiskamer tot graf.''

Tisjtsjenko verruilde in 1993 Lenin voor het uitvaartwezen. Zijn mortuarium helpt oud-collega's op freelance basis aan werk. Zij lappen gezichten op die door ongelukken zijn verminkt of vol kogelgaten zitten. In het gangstermilieu geldt het als prestigieus Lenins balsemers in dienst te nemen. ,,Elke verpleegster kan dat werk doen'', zucht Denisov-Nikoski. ,,Ikzelf hoop nooit zo diep te zinken.''

Tisjtsjenko kwam in 1980 in dienst van Lenin. Het idealisme van zijn oudere collega's is hem vreemd. ,,Lenin nam slechts tien procent van mijn tijd in beslag, de rest was fundamenteel onderzoek naar weefsels. Buitengewoon boeiend werk in een toplaboratorium, waar nooit op werd bezuinigd. Het salaris was redelijk: 162 roebel, een arts kreeg toen 120 roebel. Maar we bezochten buitenlandse congressen en kregen een onkostenvergoeding in vreemde valuta. Kijk, dat was interessant.'' Lenin was niet meer dan een salarisstrookje. ,,Ik bekeek hem als object, met ironische afstandelijkheid. Hoewel die ironie verdween als ik op het Rode Plein provincialen zes uur in de kou zag staan om hem te zien.''

Lenin moet maar blijven liggen tot de laatste communist is gestorven, vindt Tisjtsjenko. ,,Mij stoort hij niet, u wel?'' Als een bizar monument voor een vreemde tijd. ,,Het was de jaren twintig, weet u, het hing in de lucht. De mummie van Toetanchamon was in 1922 gevonden en wij hadden onze godsbouwers, die een wereldse religie wilden scheppen. Dat het zo aansloeg, bewijst dat we een mal volk zijn. Geen Europeanen, maar Aziopanen.''