Samen Jiddisch leren

In de joodsorthodoxe wijk Me'a She'arim in Jeruzalem spreken de in lange zwarte jassen gestoken mannen onderweg naar de synagoge Jiddisch. De langgerokte vrouwen met hoofddoeken en pruiken bestellen bij de kruidenier in het Jiddisch hun boodschappen en de kinderen roepen elkaar op straat in het Jiddisch toe. Ook in Brooklyn (New York) en in Antwerpen wonen kleine orthodox-joodse gemeenschappen die de Oost-Europese joodse taal als spreektaal gebruiken.

Maar het zijn grote uitzonderingen. Het Jiddisch als gesproken taal is bijna uitgestorven. In het Nederlands herinneren alleen wat Jiddische woorden als goochem, mokum en gotspe aan de taal van de Oost-Europese joden. Des te opmerkelijker was het artikel in het Nieuw Israelitisch Weekblad deze maand over de opleving van het Jiddisch in Nederland. De aanmeldingen voor de cursussen Jiddisch nemen toe evenals voor de Jiddische koren, al gaat het dan eerder om enkele tientallen dan om honderden geïnteresseerden.

Er bestaat een toenemende belangstelling voor cd's met Jiddische liederen en vertaalde Jiddische boeken. Uitgeverij Vasallucci geeft de serie Jiddische Bibliotheek uit, zodat niet alleen Isaac Bashevis Singer, maar ook andere Jiddische schrijvers voor het grote publiek toegankelijk worden. Ook bestaat er sinds kort een Jiddische bibliotheek en een nieuw Jiddisch kwartaalschrift.

Het Jiddisch werd in Europa, Amerika en vooral ook in Israël jarenlang geassocieerd met de getto's, met de joden in de diaspora en met de Tweede Wereldoorlog. In Israël werd niet het Jiddisch maar het Hebreeuws officieel als spreektaal ingevoerd. ,,Mijn Nederlands-joodse ouders moesten niets van het Jiddisch hebben'', zegt Leo Levie, coördinator van het Joods Studiecentrum in Leiden. Maar ook zijn Jiddisch sprekende schoonouders, afkomstig uit Rusland en Polen, spraken na aankomst in Nederland in 1946 geen Jiddisch meer. ,,Ze wilden zich zo snel mogelijk aanpassen.''

Het zijn juist de nazaten van deze geassimileerde joden die, op zoek naar hun wortels, het Jiddisch weer ontdekken. Levie krijgt de laatste jaren steeds meer aanmeldingen voor de cursussen Jiddisj voor beginners of gevorderen bij het Joods Studiecentrum. Jiddisch vertaalster Willy Brill, die in Leiden Jiddische lessen geeft en een Jiddische leeskring in Amsterdam begeleidt, vindt dat niet zo gek. ,,De taal biedt toegang tot een zeer rijke, Oost-Europese joodse cultuur en tot vele oude bronnen. Op het gebied van religie, literatuur, kunst, muziek, van alles eigenlijk.''

Volgens Willy Brill is de opleving van het Jiddisch onder niet-joden mede te danken aan de toegenomen populariteit van de Klezmermuziek die in de afgelopen tien jaar uit de VS en Duitsland overwaaide naar Nederland. De Klezmerfestivals die in 1992 en 1996 in Amsterdam werden georganiseerd door de in 1998 overleden dramaturge en Jiddisch vertaalster Mira Rafalowicz sloegen enorm aan. Een deel van Brills leerlingen is gegrepen door de Klezmermuziek, zij willen de liederen kunnen lezen en begrijpen en de uitspraak perfectioneren. Dat is overigens niet zo eenvoudig, omdat het Jiddisch in Hebreeuwse letters, van rechts naar links, wordt geschreven. Aan de andere kant heeft het Jiddisch veel weg van het Duits de taal ontstond in de Middeleeuwen in West-Duitsland – wat weer voor aanknopingspunten kan zorgen. Willy Brill, dochter van joods-Nederlandse ouders, kwam ook via de Jiddische muziek voor het eerst in aanraking met de taal.

Secretaris Hanna Luden van de Stichting Jiddisj in Amsterdam, die de Jiddische bibliotheek beheert die is nagelaten door Mira Rafalowicz, heeft nog een andere verklaring voor de toegenomen belangstelling voor de Jiddische taal en cultuur. ,,Met het opengaan van het Oostblok kwamen er opeens enorm veel Jiddische bronnen vrij. Dat stimuleerde het onderzoek naar het Jiddisch. Bovendien wonen in Polen, Rusland en de Oekraine nog `native speakers' en die kunnen nu in contact komen met mensen in het Westen.'' De aandacht kan Luden niet genoeg zijn. ,,Ik krijg e-mails uit Friesland en Zeeland van mensen die geïnteresseerd zijn in het Jiddisch. Dat is toch prachtig.''