Regen kan je leven veranderen

Toeval speelt een hoofdrol in de films van de Duiste cineast Tom Tywker: `In iedere provinciestad leven prinsessen.'

Het regent, het is februari, en de Duitse regisseur Tom Tykwer geeft een interview. Hij zit in een Rotterdamse espressobar en legt uit hoe hij deze gebeurtenis zou filmen als die daar bijzonder genoeg voor was. ,,Eerst een shot van uw handen, dan een shot van mijn mond. We zijn aan het werk. U schrijft. Ik praat. Daar gaat het om.''

In Tykwers nieuwe film Der Krieger und der Kaiserin legt een vrouw aan een blinde man uit wat kippenvel is. Ze laat ijsblokjes over zijn huid glijden. De man is een patiënt in een psychiatrische inrichting. Even kun je denken dat de vrouw zijn lot deelt. Pas als er wordt uitgezoomd kun je aan haar uniform zien dat ze een verpleegster is.

Tykwer (Wuppertal, 1965) bepaalt streng wat wij zien en horen, subtiel hoopt hij wat wij denken te sturen. Het was niet dom van ons om de verpleegster voor een patiënt te houden, ze had het ook kunnen zijn.

Tykwer praat niet alleen. Hij kijkt ook. En hij wijst. Door de bewasemde ruit zijn mensen te zien. Ze lopen snel, ze hebben dikke jassen aan en paraplu's op. Tykwer wijst naar niemand in het bijzonder. Het komt hem goed uit dat de voorbijgangers zich aan hun rol houden, niet opvallen, niet gek doen, braaf hun paraplu's ophouden. Het zijn overtuigend gewone mensen, van wie het goed voorstelbaar is dat ze op weg zijn naar hun werk, naar huis, naar een winkel. Ze zien er niet uit alsof ze binnenkort een auto-ongeluk zullen krijgen of de loterij gaan winnen. Tykwers wijzen krijgt iets triomfantelijks. ,,Ja,'' zegt hij, ,,Over zulke mensen gaan mijn films.''

In Tykwers films maken zulke mensen het nodige mee. Auto-ongelukken. Ontploffingen. Schietpartijen. Grote liefde. Liefde die zo sterk is dat je de regen niet voelt. Tykwer heeft als onderwerp het toeval gekozen en in al zijn werk jaagt hij het flink aan. Er gebeurt zoveel dat het soms lijkt alsof hij niet de gewone mensen die hij zo triomfantelijk om zich heen ziet tot voorbeeld heeft genomen, maar de films die al eerder over hen werden gemaakt. Wie weet is dat waar. Op zijn veertiende begon Tykwer te werken in een bioscoop in zijn geboorteplaats Wuppertal. 's Nachts keek hij er in lege zalen naar talloze films. Soms waren het dezelfde. Blade Runner was een van zijn favorieten.

Lola rennt

Tykwers stopwoord is `echt'. Hij spreekt het uit alsof het gecursiveerd is. Hij kijkt erbij alsof hij iets eet. Hij doet zijn ogen ervoor dicht. Tykwer is in eigen land vaak een wonderkind genoemd. Sommigen menen dat hij eigenhandig zorgt voor een wederopstanding van de Duitse film. Tykwer debuteerde in 1993 met Der Tödliche Maria, en had daarna op festivals veel succes met Winterschläfer (1997). In 1998 veroverde hij de wereld met Lola rennt. In deze film wordt hetzelfde verhaal drie maal verteld, met telkens een andere uitkomst. Lola (gespeeld door Franka Potente, Tykwers vriendin) begint te rennen omdat ze een telefoontje van haar vriendje krijgt. Ze moet hem geld bezorgen dat hij een drugsdealer schuldig is. Als ze te laat zal zijn, wordt hij vast doodgemaakt. Variaties in details zorgen ervoor of Lola er op tijd is of niet. Het is een truc die vaker is toegepast, onder meer door de Poolse regisseur Krzysztof Kieslowski. Wat Lola zo opvallend maakte, was Tykwers technisch vertoon. Lola's geren door Berlijn was onder meer gefilmd, gevideood en getekend, in kleur en zwartwit, versneld en in slow motion te zien.

Zijn nieuwe film Der Krieger und die Kaiserin is een klassiekere variant op hetzelfde thema, al haalt de camera ook hier af en toe gedurfde dingen uit. De regisseur noemt de film zelf een epos. Hij is voortgekomen uit een beeld dat Tykwer op een dag zo maar voor zich zag. Een meisje is aangereden door een auto en ligt te sterven. Uit het niets komt een jongen tevoorschijn die met zijn zakmes een snee in haar keel maakt en er een rietje inzet. Het meisje kan weer ademen. De jongen verdwijnt. In de film krijgen beiden een geschiedenis en een toekomst. Spanning haalt de regisseur uit de vraag of die toekomst door het tweetal gedeeld zal worden. Tykwer reist met Der Krieger de wereld rond. De romanticus promoot gedreven en beheerst als een politicus in elke festivalstad zijn visioen. Hij werkt al weer aan een nieuw visioen. Tykwers eerste Engelstalige film is Heaven, naar een script van de in 1996 overleden Kieslowski.

Uw films verraden een grote liefde voor de filmhistorie. Het zijn vaak varianten op een aantal genres. In Der Krieger und die Kaiserin zit ook weer een bankoverval.

,,Je zou kunnen zeggen dat ik in de bioscoop ben opgevoed. Toen ik twaalf was, keek ik bijvoorbeeld veel naar films van Universal Pictures uit de jaren dertig. Die films sturen nog steeds mijn fantasie, of ik dat nou wil of niet. De aantrekkingskracht van film is dat je een bestaan kunt uitproberen zoals dat in werkelijkheid niet kan omdat je nu eenmaal vastzit in je eigen leven. Mensen die liever lazen hebben misschien hetzelfde met de boeken van Enid Blyton.

,,Ik was echt een fanaat. Toen ik negentien was, werd ik overal voor de filmacademie afgewezen. Ik begreep daar niets van. Ik dacht zelf dat ik de nieuwe Orson Welles was. Nu ben ik er blij om. Als ik toen was aangenomen, was ik misschien technisch wel goed geworden. Ik zou geweldige remakes van King Kong of Godzilla hebben kunnen maken, maar meer ook niet. Ik geloof dat een kunstenaar alleen goed werk kan maken als hij ook wat van het leven weet. Gelukkig ben ik op het juiste moment mensen tegengekomen die me uit de bioscoop hebben weggehaald.''

Uw vierde film gaat over een verpleegster en een kruimeldief. Waarom heet hij Der Krieger und die Kaiserin?

,,Ik wil niet dat mensen zodra de film begint een ideaalbeeld voorgeschoteld krijgen. In veel films zien de hoofdpersonen er geweldig uit en doen altijd het goede. Ze zijn wie wij verlangen te zijn. Daar houd ik niet van. Maar ik besef ook indat iedereen de hoofdrol speelt in zijn eigen sprookje. Ook in een Duitse provinciestad wonen prinsessen.''

Hoofdrolspelers Franka Potente en Benno Fürmann zijn wel degelijk aantrekkelijker dan de meeste mensen.

,,Franka is natuurlijk niet lelijk, maar we hebben met de kleding en makeup niet geprobeerd haar mooier te maken. Haar schoonheid komt van binnen. Als Sissi straalt ze een licht uit dat ons afleidt van haar uiterlijk. Benno is in de film juist erg mooi van buiten, maar van binnen zit veel woede en agressie.''

Tot nu toe heeft u voor al uw films zelf het scenario geschreven. Waarom verfilmt u nu een script van Kieslowski?

,,Het klinkt gek, maar het is echt toeval. Toen ik het las, dacht ik: dit is wat ik zelf altijd heb willen schrijven maar nooit op papier heb kunnen krijgen. Over de film wil ik verder niets zeggen omdat hij nog niet klaar is. Ik ben nu aan het monteren en dan kan er nog van alles veranderen.''

In de films van Kieslowski speelt toeval ook vaak een grote rol. Waarom vindt u dat zo'n interessant onderwerp?

,,Ik vind het lot net zo interessant als het toeval. Het een kan niet zonder het ander. Mensen kunnen op grond van een ongeluk besluiten hun lot in eigen hand te nemen, zoals het meisje in de film doet. Het toeval elimineert zo verder toeval. Je kunt op twee manieren op je eigen leven terugkijken. Van een afstand lijkt het vaak heel coherent, alsof er een plan aan ten grondslag ligt. Maar als je inzoomt op bepaalde voorvallen, besef je weer dat het alleen maar zo gelopen is omdat het op een gegeven moment regende.''

,,Op een structureel niveau kent film dezelfde dialectiek van lot en toeval als het leven. De regisseur heeft natuurlijk wel een plan, maar de relatie tussen allerlei beelden komt vaak heel toevallig tot stand. Tijdens het monteren zet je dingen die niets met elkaar te maken hebben bij elkaar en samen gaan ze dan opeens iets betekenen. Film is een kettingreactie van beelden. Voor mij blijft het verbazingwekkend dat al die beelden samen een coherente scène vormen, een coherente film. Het is en blijft een verbluffende illusie.''

In veel avantgarde films wordt geprobeerd de kijker van die illusie bewust te maken. Probeert u dat ook?

,,Ik houd niet van films die al de eerste keer dat je ernaar kijkt hun geheimen prijsgeven. De meeste mensen die ik ken geven als ze heel eerlijk zijn de voorkeur aan films waarbij je vergeet dat je naar een film kijkt, zoals bij het werk van Hitchcock. Zelfs als je voor de tiende keer naar North by Northwest kijkt en je voorneemt om deze keer op te letten hoe hij in elkaar zit, wordt je toch weer meegesleept. Dat wil ik ook bereiken.''

In Lola rennt wordt wel door alle verschillende technieken de aandacht getrokken.

,,Ik denk dat de film mislukt was als mensen alleen maar naar de structuur hadden gekeken. In het eerste half uur gebeurt er heel veel omdat ik wou laten zien dat dit de visuele talen zijn die we nu spreken. Mijn bedoeling was dat mensen er na een half uur aan gewend zouden zijn. Ik geloof dat dat voor een deel wel gelukt is. Mensen werden gepakt door de personages en het verhaal en niet door de visuele overdaad.''

Waarom speelt Der Krieger und die Kaiserin zich af in Wuppertal, de stad waar u geboren bent?

,,Ik herinner me nog dat de weg van huis naar school voor mij toen ik twaalf was op een betoverd bos leek. Ik wilde de werkelijkheid laten zien door de ogen van iemand die hem nog aan het ontdekken is en het leek me dat ik dat naïeve, dromerige gevoel in Wuppertal het best kon terughalen. Wat je van een film onthoudt is volgens mij niet zozeer het verhaal of de personages maar een atmosfeer. Een goede film nodigt je uit in een magische ruimte.''

Tykwer wordt opgehaald. We schudden elkaar de hand, hij loopt de espressobar uit. Blij wordt hij een voorbijganger. Het valt zelfs even niet op dat hij geen paraplu heeft. Het regent niet meer.

`Der Krieger und die Kaiserin' draait in 9 bioscopen