Het noodlot met een grote N

Samen met hartsvriendin Wendy gaat Ruth voor het eerst in haar leven naar de fitnessclub. Ze onderwerpen zich aan conditietests en vetpercentagemetingen die alle in het voordeel van Ruth uit vallen. Wendy behaalt echter een schijnoverwinning wanneer ze na de soepelheidstest tegen Ruth zegt : `volgens deze tabel sta je één punt boven rigor mortis'. En dus gaat Ruth op yoga.

De Chinese-Amerikaanse schrijfster Amy Tan (1952), die twaalf jaar geleden debuteerde met de internationale bestseller De vreugde- en gelukclub, legt in haar nieuwe roman De dochter van de heelmeester wel vaker en aangenaam humoristisch de vinger op de zere plek van het hedendaagse Amerikaanse vrouwenleven. Zo is Ruth van beroep co-auteur van `spiritueel-levensbeschouwelijke' zelfhulpboeken als Huil met je hond en loopt haar samenwerking met de schrijver van Het Nirvana Wide Web - door internet tot verlichting spaak. In Ruths leven is de cappuccino cafeïnevrij en hebben moeders van vriendinnen verhoudingen met decennia jongere fitnessleraren. Behalve de bejaarde moeder van Ruth, want zoiets is voor een traditionele, nauwelijks in Amerika ingeburgerde Chinese immigrante onvoorstelbaar.

In de drie sterk autobiografische romans die Tan tot nu toe geschreven heeft, staat de gespannen relatie tussen vrijgevochten dochters en dominante moeders centraal. Vrijwel zonder uitzondering beheersen de moeders de finesses van de emotionele chantage en worden de dochters verteerd door de daaruit voortvloeiende schuldgevoelens en wrok. Een universeel thema dat bij Tan niet simpelweg te herleiden is tot een uit leeftijdsverschil ontstane jaloezie. De tweede-generatieproblematiek en daarmee het cultuurverschil tussen China en Amerika drijft een wig tussen hen maar houdt ze ook in evenwicht; de dochters loodsen hun moeders door de Amerikaanse consumptiemaatschappij, de moeders schenken de dochters een turbulente Chinese (familie)geschiedenis uit het begin van de twintigste eeuw vol mythische verhalen en mystiek.

Tan putte ook in haar boeken De vrouw van de Keukengod en De honderd geheime zintuigen uit deze bron en in dat opzicht heeft De dochter van de heelmeester geen echte verrassingen in petto. Dat is niet erg, iedere schrijver varieert wel op een zelfde thema, en Tan heeft een ongekend verteltalent dat met kop en schouders uitsteekt boven dat van collega's als de Chinees-Nederlandse Lulu Wang. Ze is in staat the best of both worlds, de westerse ironie en de oosterse verbeeldingskracht te combineren, en daarbij haar verhalen te laten zinderen van spanning.

In het eerste deel van De dochter van de heelmeester vindt Ruth in haar ouderlijk huis, verstopt in een leunstoel, een in het Chinees opgetekend levensverhaal van haar moeder LuLing. Ze besluit het te laten vertalen. Ruth doet tijdens het opruimen meer ontdekkingen: haar moeder bewaart alles wat ze ooit kreeg, van wattenproppen uit medicijnflesjes tot beschimmelde ingevroren etensresten. Bij de verwarde LuLing wordt Alzheimer geconstateerd en omdat ze iedere ingehuurde huishoudster gek maakt met haar dwingelandij, besluit Ruth tijdelijk bij haar in te trekken. Terug in de moederschoot ontdekt ze dat haar moderne leven met partner Art niet zaligmakend is en blikt ze automatisch terug op haar eigen moeilijke jeugd met LuLing. Een jeugd waarin vrijwel dagelijks met zelfmoord gedreigd werd als Ruth zich niet gedroeg als modeldochter. Enerzijds werd van haar verwacht Amerikaanse te zijn, anderzijds was Ruth het medium om met de overleden voedster van haar moeder, Dierbaar Tantetje, te `praten'. Tans sympathie met de dochter (lees met zichzelf) is in dit eerste deel groot; de moeder is een naar mens dat haar dochter slachtoffert. De schrijfster spiegelt echter het verhaal in het tweede deel waarin de moeder de dochter is. Opnieuw ligt dan de sympathie bij de dochter waarmee de geschiedenis zich herhaalt.

Deel twee van De dochter van de heelmeester bestaat uit het levensverhaal van de jonge LuLing in China. Net als in Tans eerdere boeken komen nu de grote familiegeheimen aan het licht en houden wraakzuchtige voorouders als spoken het nageslacht in de ban van de angst. Buitenechtelijkheid, zelfmoord, bijgeloof, vergelding, machismo, de Chinees-Japanse oorlog, de oprukkende communisten, kortom alle grote thema's komen terug in LuLings jeugd waarin geschiedenis nog met een hoofdletter G en toeval als noodlot met een hoofdletter N werd geschreven. Haar leven draait om voedster Dierbaar Tantetje. Al in het eerste Amerikaanse deel wordt min of meer duidelijk wie deze mysterieuze dame met het verbrande gezicht in werkelijkheid is maar na haar dood houdt ze de hele familie in de greep van haar (mogelijke) wraak.

In tegenstelling tot een groot aantal van origine Chinese schrijfsters heeft Tan geen verhullend bloemrijke taal nodig om een beeld te schetsen van een exotische samenleving waarin andere dan westerse wetten gelden. Haar nuchtere stijl, soepel vertaald door Peter Abelsen, brengt juist alle betovering dicht bij huis. Je ziet dat de Chinese cultuur net als die van het Hollandse calvinisme en Amerikaanse puritanisme doordesemd is van waarden als extreme zuinigheid, kuisheid, bescheidenheid en vooral het wat-zullen-de-buren-wel-niet-denken. Menselijke angst wordt niet zozeer in een christelijke God geïnstitutionaliseerd als wel in de magische kracht van overleden voorouders en bijgeloof. Her en der is Tan wat wijdlopig om het allemaal nog eens een keer in weer een geschiedenis te vertellen, maar toch is deze vierde roman minder caleidoscopisch dan bijvoorbeeld De vreugde- en gelukclub. Door de keuze voor twee hoofdpersonages heeft De dochter van de heelmeester niet alleen aan psychologische diepgang gewonnen, maar ook aan subtiliteit.

Amy Tan: De dochter van de heelmeester. Uit het Engels vertaald door Peter Abelsen. Bert Bakker, 349 blz. fnof;39,50