Grijs verleden 4

Ik protesteer tegen Van der Heijdens opvatting dat de oorlog `sterk is uitvergroot' en `een leugenbeeld' is. Als boerenkind hebben ik en mijn familie die dramatische periode relatief veilig en geïsoleerd op het platteland doorgebracht, maar ik herinner me iedere dag onder een vreselijke druk geleefd te hebben.

Echte helden zullen er inderdaad weinig zijn geweest, maar 97 procent van de bevolking leefde met een voortdurende angst en koesterde indringende antigevoelens jegens de bezetter. Het is een integere en respectabele levenshouding en kan niet worden afgedaan als `onbelangrijk'. Loe de Jong moge de historie wat pathetisch hebben neergezet – in de ogen van nu – hij heeft een even indrukwekkend als eerlijk verhaal op papier gezet.

Ik begrijp Chris van der Heijden wel: als je nu nog een spraakmakend boek over de oorlog wil schrijven, moet je een icoon als De Jong van zijn voetstuk stoten. Van der Heijden betwijfelt of de oorlog wel zo belangrijk was, omdat hij geen politieke of seksuele revolutie heeft veroorzaakt. Dat moge zo zijn, hij had een veel belangrijker gevolg: dat we een diepgeworteld besef hebben gekregen van het begrip vrijheid. Dat besef is nu even alledaags als het destijds ieder dag smartelijk werd gemist.