Een zeilschip van lichtblauw ijs

Afkalvende ijsbergen, dode pinguins: Antarctica is prachtig, maar niet altijd het paradijs dat we kennen van natuurfilms. Een reisverslag.

Het expeditieschip nadert een toren van ijs. Het is vreemd die ene ijsberg hier midden op zee te zien drijven. Om ons heen zien we niets anders dan de horizon. Alleen ons nietige schip en de berg, die lijkt op een kleine Matterhorn midden in het blauwgrijze niets.

Iedereen is opgetogen. De expeditieleider, de kapitein, de Russische bemanning, de rest van de expeditiestaf en natuurlijk ook de reizigers. De kapitein wil niets liever dan de ijsberg van dichtbij bekijken. We varen er vlak langs. Met de camera in de aanslag sta ik op de voorplecht samen met de andere reizigers. Iedereen gist naar de hoogte van de ijsberg. De kapitein meet de hoogte met een sextant: 128 meter. En dan! Het eerste stukje kalft af. Verdorie, denk ik, gemiste fotokans. Maar al gauw volgt gejuich; er valt nog een stukje af. Dan ontzetting. Een niet aflatende stroom van stukken ijs stort in het water. Bovenin de ijsberg ontstaan grote spleten. De stukken worden steeds groter en vallen van steeds hoger. Tot twee gigantische brokken van 60 meter hoog in vier lagen de één na de ander in het water storten. Een enorme vloedgolf rolt richting schip.

,,Hold on, don't run', de woorden van een pinguïnonderzoeker echoën in mijn hoofd. ,,Denk eraan', zei hij tijdens een verhaal over boeggolven. ,,Vasthouden, niet wegrennen, dat is veel gevaarlijker, want dan ben je los.' Ik grijp met één hand een handvat naast mij vast. De zee verandert in een woeste, kolkende, malende massa. De ijsberg verdwijnt achter wolken van stuifsneeuw. Een witte wand van sneeuw trekt zich op voor onze ogen. In zee drijven helblauwe ijsbrokken. `Hold on, don't run'. Ik blijf de woorden als een mantra uitspreken. In gedachten voel ik de ijskoude golf al over mij heen komen. Maar ik blijf droog. Door snel ingrijpen van de kapitein keert het schip zich van de berg af.

Boven op de brug was er paniek, zo blijkt later. Door de ruiten van de hooggelegen brug zag men alleen een witte mist van sneeuw, zonder enig besef van afstand naar de berg. ,,Down, everybody down', riep de Amerikaanse reisleidster. ,,Naar stuurboord, naar stuurboord', riep de expeditieleider. ,,We were close to an emergency', zegt de kapitein later met een verlegen glimlach. De ijsberg drijft inmiddels weer in volle glorie op zee, alsof er niets is gebeurd.

Het schip, de Akademik Shuleykin – lengte 71,6 breedte 12,8 meter – is in 1982 gebouwd in Finland voor het Sovjet Antarctisch Research Instituut. Sinds 1996 wordt het gecharterd door Marine Expeditions in Canada. Het schip heeft een Russische bemanning, maar een Zweedse, Canadese en Amerikaanse expeditieleiding. Wij zijn de enige Nederlandse reizigers tussen allemaal Amerikanen. Afgezien van deze bijna-ramp, bood deze expeditie alles waarop we hadden gehoopt.

We waren nog maar net aan boord of we werden, onder het genot van een welkomstdrankje, geconfronteerd met de fenomenen Lectures, Briefings en Recap(itulation)s. De eerste briefing ging over de veiligheid aan boord. De lifevest drill is een verplicht onderdeel. Met dikke mutsen, wanten, laarzen en zwemvest melden wij ons bij onze post en persen ons in de reddingsboot.

,,Antarctica moet je verdienen', zegt Olle (spreek uit Oele), de Zweedse expeditieleider. 's Nachts om drie uur zullen wij in de beruchte Drake's passage komen. De smalle zeeëngte, tussen Zuid-Amerika en het antarctisch schiereiland, waar het vaak stormt. De wind is, met een snelheid van 25-35 knopen, een near gale en iedereen is, ondanks alle voorzorgmaatregelen, zeeziek. Zodra we weg zijn uit Drake's passage voelen we ons beter.

De lucht is strak wintersportblauw, wanneer we de Weddell Zee naderen. De Weddell Zee is grotendeels bedekt met shelf-ijs. De ijsbergen die daarvan afbreken, zijn ongeveer 30 meter hoog en honderden meters lang. In het diep donkerblauwe water voor de ijsbergen duikelen pinguïns als mini-dolfijntjes in en uit het water. We gaan met de zodiac en twaalf passagiers de zee op en passeren zo'n kleine ijsberg. Bovenop staan twee pinguïns. De kapitein blijft op de brug om ons én het weer in de gaten te houden. Zeven korte stoten op de scheepshoorn betekenen dat we onmiddellijk moeten terugkeren.

De zodiac landt half op de rotsen van Heroina Eiland. Drie zeehonden liggen te zonnen en eromheen staan tientallen Adélie pinguïns. Voorbij de rotsen ontvouwt zich een panorama van gravelkleurige aarde met een kolonie van tienduizenden Adélie pinguïns. Het is een gekakel van jewelste. De pinguïns maken een licht keffend geluid. Het gonst van de activiteiten en de pinguïns lopen schijnbaar doelloos rond. Op vijf meter van mij vandaan heeft een Grote Jager of skua net een pinguïnkuiken aangevallen. Op zijn gemak trekt de skua met zijn gekromde snavel de ingewanden van de kleine als spaghetti omhoog. Het aantal dode pinguïns, geraamtes en uiteengereten karkassen valt niet te tellen. Die zie je nooit op die prachtige natuurfoto's, want hoe mooi en maagdelijk ook, een paradijs is het hier niet.

Aan de vallei grenst een feeëriek inhammetje met de mooiste, drijvende zeilschepen van lichtblauw ijs. Een staalblauwe lucht, inktzwart water, witte ijsbergjes met tinten helder zeegroenblauw en roodbruine aarde. Door het water weerspiegelt het ijs dat onder de oppervlakte sluimert, de natuur op haar mooist.

En zo verloopt het alle dagen. Het schip vaart, afhankelijk van de weersomstandigheden, langs locaties met elk een eigen biotoop en populatie dieren. Naast de pinguïns zijn er nog diverse soorten zeehonden en walvissen te bewonderen. Ook is er een verscheidenheid aan vogels, albatrossen en stormvogels. Antarctica is een broed- en fouragegebied voor meerkoeten, duikelaars en pinguïns en onder de passagiers zitten enthousiaste vogelaars.

Antarctica, voor veel passagiers aan boord het laatste te bezoeken continent. De landing op het echte vasteland bij Neko Harbour is voor velen dan ook een hoogtepunt. Bij de landing worden de flessen champagne opengetrokken. De expeditieleider brengt een toast uit op de laatste ongerepte wildernis. Hij spreekt de hoop uit dat allen na het verlaten van dit continent zullen optreden als ambassadeurs voor het behoud van het continent als haven van vrede en onverstoorde schoonheid.

Gerectificeerd

Antarctica

In het artikel Een zeilschip van lichtblauw ijs (in de krant van donderdag 22 maart, pagina 23) staat onder het kopje informatie dat voor een bezoek aan Antarctica geen vergunning nodig is. Per 1 april treedt echter de Wet Bescherming Antarctica in werking. Dan moet voor een bezoek aan dat continent voortaan een vergunning worden aangevraagd bij Laser, een uitvoerende dienst van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij.