Tijdloze Falstaff uit Tatarstan

Erik Vos, drie jaar geleden gepensioneerd bij toneelgroep De Appel en nu in ons land vooral een gewaardeerd operaregisseur, heeft zijn werkterrein verlegd tot achthonderd kilometer ten oosten van Moskou. Zes weken lang repeteerde hij bij de Staatopera Tatarstan een nieuwe productie van Verdi's laatste opera Falstaff. Na de succesvolle première daar, is de voorstelling nu bijna twee maanden op tournee door ons land en gaat daarna nog naar België en Engeland.

In de Tataarse hoofdstad Kazan bedreef Vos in een archetypisch classicistisch theater met een zuilenfront, zoals we dat in Nederland niet eens hebben, culturele ontwikkelingshulp. Want naar de officiële maatstaven in het Westen, waar de Tataarse opera sinds het verdwijnen van de Sovjet-dictatuur veel optreedt om financieel te overleven, is de operakunst aan de voet van Oeral hopeloos ouderwets. Het gaat daar om goed zingen en om mooie decors, niet om de naturalistische geloofwaardigheid van het acteren en de dramaturgische opvattingen van de regisseur, in het Westen de culturele dictator.

Erik Vos was ideaal voor zo'n missie: zelf geen karikaturale vertegenwoordiger van het regisseurstheater, wel een menselijke man, bovendien een ervaren en bevlogen theatermaker. Maar wat door de Tataren wordt ervaren als een bevrijding uit de boeien van de theatersleur en als een culturele revolutie, is hier niet per definitie opzienbarend.

Vos' enscenering van Falstaff is vrijwel tijdloos universeel en had in ons land in de jaren '60 niet misstaan. Het komische verhaal naar The Merry Wives of Windsor en Henry IV van Shakespeare wordt door Vos gespeeld op een toneel op het toneel, net zoals in Pagliacci een voorstelling binnen een voorstelling wordt gegeven. De zangers rijden hun podium zelf de scène op, de uitmonstering met decor en requisieten is spaarzaam. De kostumering is passend en voyant, zeker wanneer Sir John Falstaff op vrijersvoeten begint aan het veroveren van de dames van Windsor, die de opgeblazen egocentrische dikzak poets na poets bakken.

De opera zelf is niet veel anders dan anders: het tempo in het gezamenlijke werkstuk van Shakespeare en Verdi is laag, de grappen die de bejaarden en bijna-bejaarden met elkaar uithalen zijn belegen, slechts de opbloeiende jonge liefde tussen Fenton en Nanetta leidt tot een zonnestraal die het hart verlicht. Maar de enscenering van Vos is gelukkig ook prettig pretentieloos, slechts uitgaande van de relativerende slotregels in de fuga waarmee Falstaff eindigt: `Alles in de wereld is gekheid, de mens is als grappenmaker geboren.'

Uiteindelijk is het niet eens zozeer de enscenering, maar vooral de vocale uitvoering met een wisselende cast die het opmerkelijkst is. De Staatsopera Tatarstan beschikt over een jaloersmakend ensemble, dat hier wel les mag geven. Lang leve het zingen tussen Wolga en Oeral!

Voorstelling: Falstaff van G. Verdi door de Staatsopera Tatarstan met wisselende cast o.l.v. Marco Boemi. Decor: Tom Schenk; regie: Erik Vos. Gezien: 16/3 Orpheus Apeldoorn. Tournee t/m 27/4.

Inlichtingen: (020) 6206556.