EU niet klaar voor nog meer vluchtelingen

Macedonië is de zoveelste crisis op de Balkan die een stroom vluchtelingen richting Europese Unie kan veroorzaken. Is de EU beter voorbereid dan de vorige keren?

Een oorlog ontbrandt in Macedonië en een grote stroom vluchtelingen komt op gang, richting Europese Unie. Dit scenario, dat volgens sommige pessimisten al jaren in de sterren staat, is niet denkbeeldig meer. Móchten de schermutselingen tussen de Macedonische politie en de Albanese inwoners op een nieuw Balkan-inferno uitlopen, dan is de Unie slecht voorbereid op een massale influx. Al drie jaar proberen de Europese ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken een regeling te bedenken voor de tijdelijke opvang van ontheemden. Maar gisteren, tijdens hun bijeenkomst in Brussel, hebben zij het onderwerp wederom van de agenda gehaald omdat ze het er niet over eens kunnen worden.

Decennia lang hoefden de vijftien lidstaten van de Unie zich over dit opvang-vraagstuk niet te buigen: sinds de Tweede Wereldoorlog was het niet meer voorgekomen dat zulke grote bevolkingsgroepen zich gedwongen verplaatsten. Daar kwam begin jaren negentig verandering in, toen Joegoslavië uiteenviel. Vooral de oorlog in Bosnië confronteerde de Unie met een immens vluchtelingenprobleem: doordat iedere lidstaat andere regelingen kent in het reguliere asielsysteem én wat betreft tijdelijke opvang – kwamen de meeste Bosniërs terecht in de landen die het meest genereus zijn. En doordat die landen hoe dan ook al veel asielzoekers krijgen, raakten alle procedures verstopt.

Duitsland, Nederland en Oostenrijk drongen daarom aan op een Europese verdeelsleutel: de lasten, zowel fysiek als financieel, moesten een volgende keer beter verdeeld worden. In 1997 kwam de Europese Commissie met een voorstel. De Commissie wilde niet alleen een verdeelsleutel (een bewijs van ,,solidariteit tussen lidstaten''), maar ook één en dezelfde regeling voor tijdelijke opvang in alle lidstaten.

De ontheemden zouden in elk land dezelfde rechten hebben, even lang mogen blijven en dezelfde kwaliteit opvang krijgen. Dit zou volgens Duitsland, Nederland en Oostenrijk een schitterende opmaat vormen voor de harmonisatie van de totale asiel- en migratiewetgeving, later, een ambitie die de lidstaten in 1999 in het Finse Tampere plechtig hadden vastgelegd. Premier Kok presenteerde de toekomstige ontheemdenregeling nog als een Nederlands succes.

Maar net als de ambities van Tampere tot nog toe, verging het dit voorstel bijster slecht. Met name Frankrijk en Groot-Brittannië voelden er niets voor. Omdat besluiten op het gebied van Justitie en Binnenlandse Zaken alleen bij unanimiteit kunnen worden genomen, is één veto al genoeg om een voorstel naar de prullenbak te verwijzen. Nog vóór vluchtelingen uit Kosovo naar de Unie trokken, deed de Commissie een tweede voorstel. Nu er misschien ook Macedoniërs in aantocht zijn, zitten de onderhandelingen rond een dérde Commissievoorstel volgens een diplomaat ,,muurvast''. Het enige wat er intussen gekomen is, is een Vluchtelingenfonds. Daar zit nu 17 miljoen euro in voor het opvangen en later repatriëren van ontheemden een bijzonder krap budget, bij een noodsituatie.

De Eurocommissaris voor Justitie en Binnenlandse Zaken, Antonio Vitorino, wilde met zijn derde voorstel de grootste verschillen tussen de lidstaten omzeilen, om niet wéér op een debacle af te stevenen. Hij moet pragmatisch zijn. Maar het Europees parlement, dat op Justitiegebied alleen `adviesrecht' heeft, vindt dat hij te ver afgedreven van het oorspronkelijke idee. Dinsdag, in Straatsburg, aanvaardde het parlement een rapport van de Nederlandse Europarlementariër Wiebenga (VVD), die aanbeveelt om Vitorino's derde voorstel toch weer aan te scherpen. ,,Een heuvel oprijden met rolschaatsen'', noemde Wiebenga de hele ontheemden-excercitie tot nog toe. In Tampere konden de lidstaten enthousiast doen over een gemeenschappelijk asiel- en migratiebeleid. ,,Ze hebben echter alleen een lijstje wensen opgesteld'', zegt Wiebenga. ,,Nu het op uitvoering aankomt, blijven de ministers van Justitie in gebreke''.

Op de vraag wat de ministers met het derde Commissievoorstel gaan doen, antwoordde een diplomaat gisteren hoofdschuddend dat de weg nog lang is. ,,Zij zijn willen eerst opheldering over vragen als `Wanneer is er precies sprake van een massale toestroom?''' Het lijkt er dus op dat de solidariteit tussen de lidstaten, die haar uiting zou vinden in een ontheemdenregeling, nog ver te zoeken is. Een idee dat nu circuleert onder de ministers, is dat elke lidstaat op vrijwillige basis ontheemden gaat opvangen. Dat lijkt als twee druppels water op de huidige situatie, waarin niets geregeld is. Nietwaar, zeggen de aanhangers van dit idee, want ,,door het beginsel van vrijwilligheid nu op schrift te stellen, gaat er toch peer pressure van uit: als een groot land 10.000 ontheemden opneemt, kan een ander groot land het niet máken om er maar 120 op te vangen''.

Eind mei, als de ministers weer bijeenkomen, willen zij de knoop eindelijk doorhakken. Als zij dan tenminste niet al door de feiten zijn ingehaald.