Dwing!

,,De cultuur van onderhandelen met overtreders moet als de sodemieter de wereld uit.' Aldus Marten Oosting, voorzitter van de commissie die de vuurwerkramp in Enschede onderzocht. De commissie laakte in haar rapport de meegaande houding van de gemeente Enschede ten opzichte van S.E. Fireworks. Telkens wanneer het vuurwerkbedrijf zijn milieuvergunning overtrad, werd het daarvoor niet gestraft – gemeenteambtenaren pasten simpelweg de vergunning aan. Ook na de brand in café 't Hemeltje in Volendam bleken verbouwingen waarvoor de eigenaar geen vergunning had, achteraf door de gemeente te zijn gelegaliseerd.

Dit heeft in de politiek en de media de discussie over het Nederlandse gedoogbeleid doen oplaaien. Oosting bepleitte een `culturele revolutie'; minister De Vries (Binnenlandse Zaken) wil daadkrachtiger optreden. Daarvoor heeft de overheid twee middelen: een dwangsom of bestuursdwang. In het eerste geval legt de overheid een boete op voor elke dag dat de regels worden overtreden. In het tweede geval grijpt zij zelf actief in, bijvoorbeeld door het bedrijf dat in overtreding is te sluiten. De kosten worden verhaald op de overtreder.

De overheid hoeft echter niet in te grijpen; gedogen is niet verboden, handhaving niet verplicht. Vaak komen bestuurders pas in actie als milieugroeperingen of burgers bezwaar maken tegen de overtreding. Maar ook dan maakt de overheid lang niet altijd gebruik van haar bevoegdheden. Soms geeft ze de overtreder eerst nog een kans om zelf aan de regels te voldoen. Of treedt ze helemaal niet op, uit angst dat het bedrijf een schadeclaim indient. En: een illegale situatie die jarenlang is gedoogd, schept gewoonterecht.

In het uiterste geval kan de partij die om handhaving heeft verzocht, zich tot de rechter wenden. De Raad van State behandelt jaarlijks honderden afgewezen handhavingsverzoeken. Als de rechter oordeelt dat gemeente of provincie toch had moeten ingrijpen kan hij de overheid dwingen alsnog tot handhaving over te gaan, eventueel op straffe van een boete.