De beer is los op de beurzen

Voor de vijfde maal in de laatste twintig jaar is de beer los op het Damrak. Dat is wennen voor beleggers die een koersdaling tot vorig jaar vooral zagen als een prima koopmoment.

Het is officieel: de Nederlandse aandelenmarkt is wat de Amerikanen een bear market noemen: gisteren en vanmorgen zakte de AEX-index onder de 562,54 punten, en dat is 20 procent onder de tussentijdse koerspiek van 703,18 punten van 5 september vorig jaar. Het Damrak is niet de enige nieuwe habitat van de beer op de Westerse beurzen. Alle grote indices, van Parijs tot Frankfurt en Londen, zijn twintig procent onder hun piek of zijn daar onlangs geweest. Op Wall Street staat de Nasdaq-index nu 60 procent onder zijn record. De Standard & Poor 500-index staat een kwart onder zijn piek van 24 maart vorig jaar.

De Amsterdamse koersval, die gistermiddag zó fors was dat Amsterdam Exchanges de beurshandel een kwartier liet afkoelen, leent zich makkelijk voor superlatieven. KPN noteert op nog maar een zesde van zijn record van 75,63 euro van 14 maart 2000, UPC op minder dan een zevende. Sinds de AEX-index op 4 september zijn slotrecord bereikte, is er volgens gegevens van Thomson Financial 118 miljard euro (260 miljard gulden) aan beurswaarde weggevaagd in Amsterdam. Dat bedrag laat zich vergelijken met bijna een derde van het Nederlandse bruto binnenlands product.

Daarbij wordt gemakkelijk vergeten dat tussen 1996 en september vorig jaar de totale beurswaarde in Amsterdam astronomisch is gestegen, van 221 miljard euro naar 792 miljard. Beleggers mogen de koersen nu met lede ogen aanzien, maar een kluizenaar die begin '96 de woestijn in trok en bij terugkeer gistermiddag voor het eerst weer naar teletekst keek, had zijn ogen niet geloofd. De beursindex is sindsdien met 158 procent gestegen – een gemiddeld jaarlijks rendement van 20 procent!

De drukte over de dalende koersen heeft veel te maken met het referentiekader van beleggers. Bear markets zijn even zeldzaam geworden als de beren zelf. In juli 1984 was er één. Ook bij de krach van 1987 daalden de koersen tot meer dan 20 procent onder de piek, en in november 1990 daalden de koersen even tot meer dan een kwart onder hun koerspiek van januari dat jaar. De laatste daling van meer dan twintig procent was in oktober 1998, in het midden van de Azië-crisis. Maar zelfs de scherpe daling van toen, met 37 procent, werd onmiddellijk gevolgd door een even spectaculaire stijging: drie maanden later stonden de koersen al weer op hun oude, hoge niveau. De schijnzekerheid die dat gaf, leidde langzamerhand in de jaren negentig tot typisch beleggersgedrag: buy on the dips. Elke zwakte op de beurs werd gezien als een prima moment om op het nieuwe, lage niveau in te stappen.

Dat adagium gaat ditmaal tot nu toe niet op. In plaats van een momentum omhoog, lijken de markten nu gegrepen door een momentum omlaag. Elke opleving van de Nasdaq-index wordt al maanden gevolgd door een nieuw, nog dieper dal. Beleggers verkopen nu kennelijk op elke piek, en dat is een draai van 180 graden ten opzichte van het eerdere gedrag.

Bovendien heeft de beer een nieuwe gedaante. De beursperikelen van 2000 konden worden opgevat als de grote correctie van de zeepbel in de koersen van technologie, media en telecomfondsen (TMT). Hoewel niemand kan zeggen of die correctie al over is, of dat er nog veel meer pijn in de koersen van de TMT-sector zit, geven de eerste maanden van 2001 een heel ander beeld.

Ook de koersen van de vertrouwde `oude' sectoren staan nu onder druk. Tussen eind vorig jaar en gisteren daalde de AEX-index met 11 procent. Uitgezonderd VNU daalde geen van de TMT-fondsen sneller. De lijst van grootste stijgers van 2001 wordt zelfs aangevoerd door twee TMT-fondsen bij uitstek: ASML met een stijging van 9 procent op de eerste plaats, en KPN met 8,3 procent op nummer drie.

Dat geeft aan dat de correctie op de beurs veel breder is geworden dan enkel het leeglopen van de opgeblazen TMT-koersen. Daar zit enige logica in: vorig jaar draaiden beleggers massaal van de `nieuwe' naar de `oude' economie, waardoor de koersen daar opliepen. Maar ook de nieuwe vluchtheuvel blijkt niet zo veilig meer. Hoewel ABN Amro de schade beperkt heeft weten te houden, zijn het vooral de financiële fondsen Aegon, ING en Fortis die de beurs omlaag trekken. En dat is verontrustender dan het lopen van het laatste restje lucht uit UPC. De beer loopt los rond. Wie vangt hem?