De Oegandese familie valt uiteen

President Museveni heeft zich verzekerd van een nieuwe ambtstermijn. Hij wil zijn levenswerk afmaken, maar ten koste van wat? De Oegandese familie valt uiteen.

De 57-jarige Oegandese president Yoweri Museveni zei in de aanloop tot de presidentsverkiezingen van afgelopen maandag dat hij een laatste ambtstermijn ambieerde omdat hij zelf zijn opvolging wil regelen. Die opmerking prikkelde zijn belangrijkste tegenkandidaat, Kizza Besigye, tot de snierende uitspraak: ,,Hij wil zijn kroonprins aanwijzen. De voormalige guerrillastrijder regeert als een monarch.''

Makara Sabiti, politicoloog aan de universiteit van Kampala, gelooft dat de president `dictatoriale trekjes' vertoont. ,,Maar na deze verbeten verkiezingscampagnes en het grote enthousiasme voor Besigye zal hij meer aan consensus moeten werken'', zegt hij. Besigye zelf vreest dat het tegenovergestelde zal gebeuren: ,,De uitdaging aan zijn adres zal niet stoppen na de verkiezingen. Daarom geloof ik dat er meer repressie komt.''

De verkiezingen betekenen een keerpunt in de Oegandese politiek. Na jaren van staatsterreur onder de presidenten Idi Amin en Milton Obote bracht Museveni na zijn machtsovername in 1986 veiligheid en economische groei. Hij liet een relatief grote mate aan vrijheid van meningsuiting toe, maar bleef zich verzetten tegen politiek pluralisme. Activiteiten van politieke partijen zijn verboden.

Werkelijke democratische partijen kunnen zich volgens Museveni pas ontwikkelen na de vorming van een middenklasse, waar het in de meeste zwart-Afrikaanse landen aan ontbreekt. In zijn zogenaamde Movement-systeem worden in theorie alle politieke stromingen omarmd, als één grote familie. In de praktijk begint Oeganda onder het systeem steeds meer op een éénpartijstaat te lijken. In Oeganda wordt nog steeds, als het niet goedschiks kan, het gelijk op harde manier afgedwongen.

Toen Besigye zich enkele jaren geleden uitsprak voor de terugkeer naar een méérpartijensysteem, werd hij opgepakt en dreigde Museveni hem voor een krijgsraad te slepen wegens `landverraad'. Besigye zegt dat de keuze voor het Movement-systeem nooit door ideologische overwegingen is ingegeven. ,,Na jaren van krankzinnig geweld bestond behoefte aan een periode van verzoening'', aldus Besigye. ,,Het betrof een overgangsperiode, waarna iedereen zijn eigen politieke programma mocht volgen.''

De bittere strijd om het presidentschap heeft de Movement opengebroken. Want aan deze verkiezingen deden voor het eerst twee oudgedienden van dezelfde Movement deel. Besigye zegt de hervormingsgezinde vleugel te vertegenwoordigen en Museveni de conservatief geworden oude garde. Die ontstane kloof kan tot vurige debatten leiden, die Museveni in zijn laatste ambtstermijn kunnen dwingen alsnog het politieke pluralisme in te voeren.

De Westerse donorlanden hebben sinds Museveni's machtsovername altijd andere maatstaven gehanteerd dan elders. Want in Oeganda was alles anders na twintig jaar ziekelijk geweld. Die mythe gaat nu niet meer op. Besigye heeft harder dan de donoren ooit deden geroepen om een einde aan de oorlogen binnen het land en in de buurstaten, hij eiste omverminkte politieke vrijheid en respect voor de rechten van de mens.

Museveni volgde in de inter-Afrikaanse betrekkingen altijd een non-conformistische lijn. Hij geeft militaire hulp aan Zuid-Soedanese rebellen en stuurde troepen naar Congo, eerst om de doodzieke Mobutu omver te werpen en vervolgens om de onbetrouwbaar geworden Kabila te wippen. Kenia beschuldigde hem er herhaaldelijk van opposanten te steunen en de president stapte op gevoelige Franse tenen met zijn inmenging in 1990 in het francofone Rwanda. Museveni was de lieveling van het Westen, en in het bijzonder van de Amerikaanse president Clinton. Internationaal werd hij nauwelijks op zijn vingers getikt voor deze interventionistische politiek.

Daarin komt verandering. Vorig jaar raakten Oegandese troepen in Oost-Congo slaags met soldaten van hun bondgenoot Rwanda, met als gevolg honderden dode Congolezen en miljoenen dollars schade aan de Congolese stad Kisangani. In een resolutie van de VN-Veiligheidsraad werden Rwanda en Oeganda opgeroepen Congo onmiddellijk te verlaten. Amerika was woedend over de gevechten, maar Clinton liet Museveni niet vallen. Inmiddels is Clinton weg en noemt Museveni Rwanda openlijk ,,een vijandig land''. De president heeft weinig bondgenoten meer en de bevolking is het Congolese avontuur beu. Besigye beloofde in de campagne alle troepen uit Congo terug te trekken en vredesbesprekingen te beginnen met Soedan.