Zuidelijk Afrika schuift weer problemen door

De leiders van Zuidelijk Afrika kwamen eind vorige week bijeen in een buitengewone zitting om hun problemen uit te praten. Daarin slaagden ze maar ten dele.

Lees de lichaamstaal van presidenten. De top van de Ontwikkelingsgemeenschap van Zuidelijk Afrika, SADC, houdt haar slotzitting. Zimbabwe's Robert Mugabe trommelt zenuwachtig met zijn vingers op tafel. Frederick Chiluba van Zambia zit te slapen. Jose Eduardo dos Santos, president van Angola, is de rust zelve, terwijl de mond van de jonge Joseph Kabila (Democratische Republiek Congo) in een brede glimlach is geplooid. Intussen spreekt de Namibische gastheer Sam Nujoma, de laatste revolutionair van het gezelschap, opgewonden over eenheid. Hij sluit af met ,,Lang leve Afrika''. De veertien leden tellende gemeenschap, die zo graag het begin wil zijn van een Afrikaanse Unie, blijft een onsamenhangende club met twee gezichten: harmonieus aan de buitenkant, maar onderling hopeloos verdeeld.

In de negenjarige geschiedenis van de SADC hebben de leden zich meesters getoond in het doorschuiven van problemen. De bijeenkomst in Windhoek was daarop geen uitzondering. Een van de hete hangijzers is al jaren de controle over het Orgaan voor Politiek, Defensie en Veiligheid. Dit obscure instituut dateert van voor 1990, toen een deel van de huidige SADC-leden was verenigd in een verbond van `frontlijnstaten' tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. Later werd het een apart orgaan binnen de SADC met een eigen beslissingsbevoegdheid. Robert Mugabe werd tot tijdelijke voorzitter benoemd, maar gaf tot veler ongenoegen zijn post nooit op. Zo wist hij het in 1998 voor elkaar te krijgen dat strijdkrachten uit zijn eigen land, Namibië en Angola naar Democratisch Congo gingen onder de vlag van de SADC. Andere landen, met name Zuid-Afrika, bestrijden dat de soldaten in Congo daar ook namens hen vechten.

In Windhoek is nu echter eindelijk afgesproken dat op de volgende topconferentie, in augustus in Malawi, `Mugabe's orgaan' zal worden geïntegreerd in de SADC. Ook zal er ieder jaar een nieuwe voorzitter aangesteld worden. Dit betekent dat Mugabe nog een half jaar heeft om een nieuwe list te verzinnen, al is het niet uitgesloten dat hij na augustus toch aanblijft.

Een ander heikel punt was steeds het vinden van een sluitende procedure voor het kiezen van een secretaris-generaal, de hoogste post in de gemeenschap. In 1999 werd de zittende topbestuurder, de Namibiër Kaire Mbuende, na het zoveelste meningsverschil ontslagen. Sindsdien heeft Prega Ramsamy uit Mauritius de post waargenomen. In Windhoek zou een nieuwe secretaris-generaal worden gekozen, maar tot ieders verrassing maakte Sam Nujoma bekend dat Prega Ramsamy alsnog was gepromoveerd tot officiële secretaris-generaal.

In de wandelgangen werd duidelijk wat er aan de hand was: geen van de grote landen - Zuid-Afrika, Mozambique, Angola, Zimbabwe en Democratisch Congo - gunde elkaar de positie. Met Ramsamy kozen de leiders voor een veilig compromis. Mauritius mag binnen de SADC een van de succesvolste economieën zijn, politiek gezien heeft de eilandstaat weinig in te brengen.

Een ander probleem is de VN-vredesoperatie die dit jaar naar Democratisch Congo gaat. De militairen van Angola, Namibië en Zimbabwe kunnen komen te staan tegenover die van Zuid-Afrika, dat bereid is deel te nemen aan de VN-missie. Het is niet uitgesloten dat dit tot wrijving tussen de SADC-leden zal leiden.

Wat stelt de SADC dan nu eigenlijk voor? Economisch gezien niet veel. Zuid-Afrika is het enige SADC-lid dat internationaal een rol van betekenis speelt. Geen van de andere SADC-landen heeft een nationaal inkomen dat boven de tien miljard dollar uitkomt. Voor de Zuid-Afrikaanse handel komt de Europese Unie op de eerste plaats; de 13 SADC-landen op de allerlaatste. Van economische integratie in de regio is dus nauwelijks sprake.

Op politiek gebied is steeds de norm van niet-bemoeienis strikt gehanteerd. Hoe erg de situatie in een lidstaat ook mocht zijn, de andere leden zeiden er niets over. En dat is zo gebleven. In Windhoek was de snel verslechterende situatie van de rechten van de mens in Zimbabwe niet eens een agendapunt.

De SADC toont ondanks haar ronkende taal en verheven idealen iedere keer weer haar eigen falen. In hooguit de helft van de veertien lidstaten worden de rechten van de mens werkelijk gerespecteerd, terwijl in menig land de gekozen leider zijn belofte om na bepaalde tijd op te stappen weer introk. De Zuid-Afrikaanse commentator Peter Fabricius vatte de problematiek van de SADC als volgt samen: ,,Veel lidstaten verwarren het verjagen van een tiran, blank of zwart, met democratie. De werkelijk democratische test is wanneer een eerlijk gekozen partij de macht overdraagt aan een andere eerlijk gekozen partij. In geen van de SADC-landen is dit tot nu toe gebeurd, zelfs niet in Zuid-Afrika.''