Van Hove's Massacre is bloedeloos

Regisseur Ivo van Hove wil monumentale Gesammtkunstwerke maken waarin hijzelf de Grote Combinator is. Als nieuwe directeur van Toneelgroep Amsterdam beschikt hij nu over het grootste en beste ensemble van het land en kan hij zijn werken nog grootser aanpakken. Voor The Massacre at Paris, de eerste regie in zijn nieuwe functie, heeft hij een klein leger aan naaisters, pruikenmakers en klokkengieters aan het werk gezet. Het resultaat is indrukwekkend, maar in alle commotie is Van Hove vergeten theater te maken.

The Massacre at Paris is een stuk van Shakespeare's tijdgenoot Christopher Marlowe over de Bartholomeüsnacht van 1572, waarin bij een huwelijk aan het Franse hof honderden hugenoten werden vermoord door de katholieke machthebbers. Omdat van het toneelstuk slechts fragmenten zijn overgeleverd, maakte de schrijver Hafid Bouazza een nieuwe tekst. Bouazza is een gretig verzamelaar van in onbruik geraakte woorden en zegswijzen. Als de kwade genius achter de rode nacht, de Hertog van Guise, Satan aanroept om hem een warme maaltijd van protestantse zielen te beloven, zegt hij: ,,Gehenna gaat brassen/ Haar kaken gaan open/ Misbrood breng ik haar aan/ De wereld hurkt en perst aan haar entels/ De gorgels van de hel in.'' De Bloedbruiloft is De Guise's finest hour, waarin hij als wrakende verlosser op de Jongste Dag de goeden van de slechten kan scheiden.

Het decor van Jan Versweyveld is adembenemend mooi. Tussen oranje wanden heeft componist Harry de Wit enorme kerkklokken en orgelpijpen opgesteld. Om een rond podium bedekt met spiegels, die het licht gebroken reflecteren, staan vier reusachtige ballen, die dienst doen als de hoepelrokken van de dames. Op de witte linkerbal wordt het videobeeld van een navel geprojecteerd zodat het lijkt alsof de vrouw erboven een monsterlijk grote zwangere buik heeft. Perfect passend in dit decor zijn de kostuums van Walter de Beirendock. Hij tooit de spelers in futuristisch-renaissancistische schaatspakken, met molensteenkragen en punkkapsels. Iedere partij in het conflict heeft zijn eigen kleur. De protestanten zijn in het zwart, de Hertog van Guise en zijn broers in het oranje, de softe homokoning Charles IX en zijn zus in het roze. Maar zelfs op de mooiste verpakking raak je uitgekeken, er moet ook nog iets in zitten. Van Hove moet een maniëristische uitvoering voor ogen hebben gehad. Bouazza's barokke taalgebruik met meanderende zinnen vol beeldspraak passen hier perfect bij. Maar als toneeltekst is zijn Massacre zwak. Het gaat alleen maar over moorden en macht. De achterliggende motieven worden onvoldoende belicht. Hij heeft ook nog geprobeerd om een verband tussen macht en seks te leggen, maar hij komt niet verder dan wat simplistische beeldspraak over de held op het slagveld die in bed niets klaarmaakt. In de scènes over seks blijkt extra pijnlijk hoe plat en potsierlijk dit stuk is.

Zoals altijd bij Van Hove speelt de muziek een belangrijke rol. Harry de Wit heeft een doorgecomponeerd stuk geleverd, al betekent dat meestal niet meer dan dat op de achtergrond een lang gerekte, dreigende grondtoon is te horen. Verder maakt De Wit veel kabaal met klokkengebeier en orgelgedreun, overtuigender als geluidseffect dan als muzikale hoogstandje. Sporadisch speelt De Wit een eenvoudige melodie op een doedelzak of slangenbezweerdersfluit, maar dat is te weinig om van een belangwekkende compositie te spreken.

En wat heeft Van Hove, als regisseur, zelf gedaan? Hoe laat hij zijn spelers omgaan met deze lastige, statische tekst? Had hij zijn spelers maar een maniëristische beeldtaal meegegegeven, zoals Rijnders deed in De Cid. Nu laat hij ze krachteloos stilstaan als stijve poppen. Lusteloos zeggen ze hun regels op. Zelfs sterven doen ze halfslachtig. De hoofdrol van Titus Muizelaar als de Hertog van Guise is ongelukkig gekozen. Muizelaar is meer een hansworst dan een geniaal monster. Hij is geen moment gevaarlijk, duivels, geslepen. Van Hove wil in zijn regies steeds extremer worden. Daarin is hij wederom geslaagd; hij is verder gegaan op een heilloos pad, dat van het steriele, technische theater maken. Hij moet een soort opera voor ogen hebben gehad, maar hij heeft een doodserieus, bewegingloos museumstuk gebouwd, waarmee de vormgevers aan de haal zijn gegaan. Als deze bloedeloze Massacre de nieuwe richting van Toneelgroep Amsterdam aangeeft, dan zie ik het voor het gezelschap somber in.

Voorstelling: The Massacre at Paris door Toneelgroep Amsterdam. Tekst: Hafid Bouazza (naar Christopher Marlowe). Regie: Ivo van Hove. Muziek: Harry de Wit. Decor: Jan Versweyveld. Kostuums: Walter van Beirendock. Gezien 8/3 Stadsschouwburg Amsterdam. Aldaar 9/3 en 10/3. Tournee t/m 7/4. Inl. (020) 5237800 of www.toneelgroepamsterdam.nl.