Dame van de dans

Met het overlijden van de 102-jarige Ninette de Valois heeft de westerse danswereld zijn meest markante balletleidster verloren. Hoewel geboren in het Ierse Wicklow groeide Edris Stannus voornamelijk op in Kent en Londen. Vanaf haar zevende jaar volgde ze danslessen. Als 15-jarige begon ze onder de door haar moeder – vanwege historische familiebanden met het Franse hof – bedachte naam Ninette de Valois haar professionele danscarrière. Eerst in pantomimes, later al gauw als soliste in revues, musicals, opera's en ad hoc-groepjes, waaronder een gezelschap geleid door de Diaghilev-leden Lydia Lopokova en Leonid Massine. Ze viel op door haar pit, haar snelle voetenwerk, de zuivere lijnen en briljante pirouettes.

In 1923 werd De Valois geëngageerd door Serge Diaghilev in Parijs. Bij diens befaamde Ballet Russe danste ze een groot aantal rollen, waaronder de gastvrouw in Les Biches (Nijinska). De Valois had echter andere ambities dan alleen maar dansen. Ze had al eens leiding gegeven aan een eigen groepje, kon goed les geven en had de droom Engeland een eigen volwaardig balletgezelschap te geven.

Naast visie en organisatorische talenten beschikte De Valois ook over het eigenzinnige doorzettingsvermogen om die droom te kunnen realiseren. Ze bouwde vanaf 1928 een waar imperium op. Er werd een op Russische en Franse leest geschoeide balletopleiding opgezet, er werd jong talent uit het gehele Britse Gemenebest gerekruteerd, er werden choreografen gekweekt en langzaam groeide het kleine Vic-Wells Ballet uit tot het intensief reizende Sadler's Wells Ballet – sinds 1956 als Royal Ballet het huisgezelschap van het operahuis Covent Garden.

Het internationaal befaamde gezelschap bracht het grootschalige Russische klassiek-romantische repertoire weer op de angelsaksische podia en presenteerde daarnaast veel balletten van Britse makelij. Onder leiding van De Valois ontwikkelden Britse dansers en danseressen zich tot wereldsterren: Margot Fonteyn, Moira Shearer, Beryl Grey, Antoinette Sibley, Michael Soames, Anthony Dowell. Daarnaast schreef De Valois drie voortreffelijke boeken over dans: Invitation to the Ballet, Come Dance with Me en Step by Step en creëerde ze een groot aantal zeer bekwaam gemaakte choreografieën, waaronder The Rake's Progress (1935), Checkmate (1937) en Prospect Before Us (1940). Zij steunde dansontwikkeling in het buitenland, zond docenten de wereld in en stond tot op hoge leeftijd met een haast tirannieke gedecideerdheid prominent in het dansleven. `Madam' werd alom gerespecteerd, maar ook gevreesd. Want haar tong was scherp, haar wil wet en lang niet alle nieuwe dansontwikkelingen vielen bij haar in goede aarde. Talloze prijzen, eredoctoraten en onderscheidingen vielen haar ten deel. Terecht, want wat Dame Ninette tot stand heeft gebracht is volstrekt uniek.