Vlucht Wilhelmina wierp weinig vruchten af

De biograaf van Wilhelmina, C. Fasseur, heeft een buitengewoon boosaardige manier van zijn gelijk te halen. In mijn stuk 'Nanda van der Zee is geen Mussert' van 27 februari protesteerde ik tegen de kwalijke manier waarop hij die historica aanpakt: hij plaatst haar in het tweede deel van zijn Wilhelmina-biografie op één lijn met Mussert, die ook de koninklijke vlucht van 13 mei 1940 als landverraad had betiteld. In zijn artikel `Vlucht Wilhelmina was terecht' van 3 maart in deze krant krijg ik een veeg uit Fasseurs pan: Pétain wordt door mij `gelauwerd'.

Uit zijn reconstructie van 13 mei 1940 moet blijken dat Wilhelmina in de gegeven omstandigheden het beste deed door uit te wijken. Het onmetelijke koloniale rijk was gediend bij een staatshoofd dat vrijheid van handelen had. ,,In Engeland'', aldus Fasseur, ,,was Wilhelmina aan het hoofd van een vrije regering ongetwijfeld nuttiger dan in Nederland waar zij, onmiddellijk monddood gemaakt, vermoedelijk op paleis Het Loo zou zijn geïnterneerd en spoedig daarna wegens weerspannig gedrag naar Duitsland zou zijn afgevoerd.''

Of die verschrikkelijke dingen met Wilhelmina zouden zijn gebeurd, is een hoogste aanvechtbare speculatie. Christian X van Denemarken bleef al de oorlogsjaren op zijn paleis in Kopenhagen, hoewel hij het de Duitsers niet makkelijk maakte door nadrukkelijk onder zijn volk aanwezig te zijn. De vergelijking met Leopold III gaat niet op. Deze was opperbevelhebber van het Belgische leger. Hij verbleef als krijgsgevangene tot juni 1944 op het paleis van Laken. Pas toen, na de invasie in Normandië, werd hij met zijn familie naar Duitsland overgebracht.

Het kan wel zijn dat het de Engelsen en Wilhelmina in de meidagen van 1940 `nuttiger' leek dat zij in Londen haar heil zocht, maar welk gewicht heeft haar aanwezigheid daar in feite in de schaal gelegd? Heeft het immense koloniale rijk, dat zij zelfs in deze kritische tijd niet bezocht, grotere oorlogsinspanningen geleverd en is daardoor het einde van de Tweede Wereldoorlog bespoedigd? Heeft Nederland er internationaal meer respect door verdiend zodat het na de oorlog een belangrijker plaats in de wereld heeft gekregen dan Denemarken of België? Heeft Nederland door Wilhelmina's Londense ballingschap minder geleden?

Deze laatste vraag beantwoordt Van der Zee met een hartgrondig `neen'. Wilhelmina's vertrek liet het land radeloos en reddeloos achter. Het werd abrupt beroofd van de bestuurlijke en morele autoriteit die de Duitse massamoord op de joodse Nederlanders natuurlijk niet had kunnen tegenhouden, maar wel vertragen. De gang van zaken in Denemarken, waar 98 procent van de joden overleefde, leert dat de redenering hout snijdt. Het is een wrange constatering dat bijvoorbeeld België, Denemarken en Vichy-Frankrijk objectief gezien hun joodse landgenoten meer overlevingskansen hebben geboden dan het onthoofde Nederland. Die vaststelling dwingt tot nadenken over de betekenis van Wilhelmina's vlucht. Misschien was het op dat moment subjectief `de beste beslissing'. Als Fasseur dat bedoelt, akkoord. Maar hoe moeten we de daad objectief, met onze wijsheid achteraf, beoordelen? Als Nanda van der Zee in dit verband van landverraad spreekt, is zij geen Mussert, net zo min als iemand die naar het Frankrijk van Vichy verwijst, Pétain lauwert.

Anton van Hooff is classicus.