Toneelmuziek

,,Muziek is vaak een onderdeel van mijn toneelvoorstellingen, maar dat is niets nieuws. In de 19de eeuw schreef Grieg muziek bij Ibsens Peer Gynt en Mendelssohn componeerde bij Shakespeare's A midsummernights dream. Purcell schreef in de 17de eeuw muziek bij The fairy queen. In de 20ste eeuw hebben veel kunstvormen zich teruggetrokken op hun eigen terrein. Het toneel is gesproken toneel geworden, terwijl vroeger de mengvormen heel vanzelfsprekend waren.''

Bij The Massacre at Paris, de eerste regie van Ivo van Hove als directeur van Toneelgroep Amsterdam, staat het toneel vol muziekinstrumenten: tientallen klokken en losse orgelpijpen. Harry de Wit componeerde muziek bij het door Hafid Bouazza bewerkte onvoltooide stuk van Christopher Marlowe (1564-1593), een bloederig drama over de godsdienstoorlogen in het 16de-eeuwse Frankrijk.

,,Ik gebruik alleen maar muziek bij toneelvoorstellingen als daarvoor een absolute noodzaak is, ik ben niet geïnteresseerd in muziek als achtergrond, als behangpapier. Als ik muziek gebruik, is het niet mogelijk om zonder muziek het toneelstuk te brengen zoals ik dat wil.

,,Er wordt in The Massacre at Paris niet echt gezongen, maar de muziek is wel doorgecomponeerd, dus wat dat betreft is het een `opera'. Opera is voor mij muziektheater, muziek èn theater. Ik houd er niet van als men alléén de muziek of alléén het theater ophemelt. Ze moeten samenvallen, dan is het top. Wozzeck als toneelstuk is erg lastig. Alban Berg heeft in zijn opera met een feilloze muzikale dramaturgie het stuk neergezet, zoals het in een puur gesproken versie bijna nooit lukt.

,,Samen met Harry de Wit, met wie ik al eerder samenwerkte, was het anderhalf jaar lang een gezamenlijke zoektocht om bij The Massacre at Paris muziek, gesproken woord en de psychologie van de personages samen te brengen. Voor mij is de muziek echt een medespeler. Het eerste woord dat mij bij het herlezen van Marlowe binnenviel, was `requiem'. Ik wilde het stuk niet spelen als iets bloederigs, maar het verdriet ervan overbrengen, het terugkijken daarnaar, het herinneren daarvan. Dat kan alleen met muziek.

,,Hoe breng je de dood op de scène? Door iemand dood te steken? Ik dacht dat het beter wordt verbeeld door het zuchten van die orgelpijpen. In The Massacre at Paris schreef Marlowe een deel van vijftien bladzijden met alleen maar moorden, repetitief. Dat was al een aanwijzing voor de muziek: niet een uitbarsting van geweld, maar een minimal music die een onderdrukt gevoel geeft.

,,Het idee om van de muziekinstrumenten ook het decor te maken, kwam van Hafid Bouazza. Bij Marlowe begint The Massacre at Paris met klokgelui, de aanzet voor de slachting. In de Middeleeuwen, zo kun je ook lezen in Huizinga's Herfsttij der middeleeuwen, beheersten kerkklokken leven en dood, klokken brachten het nieuws: een huwelijk, een begrafenis.

,,Dit `muziekdecor' van Jan Versweyveld vormt met die klokken en orgelpijpen een uit elkaar gehaalde kathedraal. De acteurs zullen ook de klokken bespelen. Het begint met één klokje en op het eind zijn alle acteurs deel van het orkest, ze zijn instrumenten, het `orkest van de dood'.

,,In dit geval ben ik medecomponist. Harry noemt mij een dirigent. Bij de repetities waarbij het theater en de muziek worden samengevoegd, komt hij met zijn muziek en zijn instrumenten. Dan dirigeer ik zijn muziek en maak ik de dynamiek van de voorstelling. Ik bepaal waar de stiltes komen, de versnellingen en de vertragingen. Dan wordt het een gezamenlijke compositie.''

The Massacre at Paris door TGA: 8 t/m 10/3 Stadsschouwburg Amsterdam; tournee t/m 7/4. Inl.: (020) 5237800.