Virtuele angst leidt tot écht geweld

Onredelijke angst en gebrek aan perspectief werken in het oosten van Duitsland rechts-radicalisme in de hand.

Opeens hadden de burgers van Potsdam de moed bijeengeraapt. Toen een handjevol rechts-radicale kaalkoppen in de tram een zwarte lastig viel – ze duwden tegen hem aan, scholden hem uit (,,Neger, scheer je weg'') en grepen hem vast – werd het de reizigers te gortig. De bestuurder kreeg een seintje, zette onmiddellijk de tram stil en vloog met een aantal helpers op de jongens af. Snel belde hij met zijn mobieltje de politie en even later werd het agressieve groepje met zwaailicht afgevoerd.

`Burgers van Potsdam helpen buitenlander', kopte de lokale krant de volgende dag en drukte een foto af van de dappere trambestuurder. Dat getuigde nog eens van moed, van Zivilcourage.

De stad van burgemeester Matthias Platzeck (46), waar in DDR-tijden tienduizenden Sovjet-soldaten waren gelegerd, staat volledig in de steigers. Vervallen kazernes worden verbouwd tot appartementen. Welgestelde West-Duitsers, die na de hereniging het geluk hadden vroeger familiebezit terug te krijgen, knappen hun huizen in traditioneel zachtgeel op. Hier en daar worden de hobbelige straten van kinderkopjes door asfalt vervangen.

Maar naarmate meer wordt gerenoveerd, groeien de sociale contrasten. In Potsdam, het buitenverblijf van de vroegere Pruisische vorsten, zijn de prachtigste herenhuizen en paleizen te vinden: Sanssouci, Cecilienhof, Babelsberg. De stad herbergt eveneens een bijzonder sterke aanhang van de PDS (ruim 30 procent), de partij van de vroegere communisten die, net als de vroegere adel, ook kien is op het groen, het water en de royale huizen even buiten Berlijn. Terwijl hun stad een klein paradijs wordt voor nieuwe rijken sluimert bij de oud-communisten de weerzin over het Westerse kapitalisme.

Platzeck wil een brug slaan tussen de nieuwkomers uit het Westen en de oud-ingezetenen in het Oosten. Dat is extra belangrijk nu de reputatie van Brandenburg, met Potsdam als hoofdstad, op het spel staat. Want Brandenburg kent met een minimum aan buitenlanders in Oost-Duitsland een maximum aan rechts-radicaal geweld.

Vorig jaar steeg het aantal geweldplegingen door extreem-rechts in Duitsland met 60 procent tot 16.000. ,,We zitten in een gevaarlijke situatie'', zegt Heiner Wegesin; hij is chef van de Binnenlandse Veiligheidsdienst voor Brandenburg in Potsdam.

In het Oosten komt geweld tegen buitenlanders drie tot vier keer vaker voor dan in het Westen. Daarom engageert Platzeck zich als burgemeester in het `netwerk tegen rechts' sterk in de strijd tegen extreem-rechts. En Platzeck kan een potje breken bij de burgers. De sociaal-democraat is populair. Hij had het hart van de Brandenburgers gestolen toen hij als minister van Milieu tijdens de overstroming van de Oder (in '97) dagelijks met zijn laarzen in de modder stond om de bewoners te helpen.

,,De Wende heeft talloze problemen opgeleverd'', zegt Platzeck, in DDR-tijden dissident. ,,Velen ervaren de democratie niet als een bevrijding. De nieuwe maatschappij gaat met onzekerheid gepaard. Tachtig procent van de beroepsbevolking moest van baan veranderen. Ook zijn velen hun werk kwijtgeraakt.'' De burgemeester waarschuwt echter voor de bewering dat rechts geweld uitsluitend aan de hoge werkloosheid (20 tot 30 procent) is toe te schrijven. De meeste geweldplegers blijken een baan of stageplaats te hebben.

Ze zitten volgens Platzeck echter in een omgeving die de huidige wereld niet meer begrijpt. ,,Veel ouders kunnen hun kinderen de wereld niet meer verklaren. Ze zijn opgegroeid in de socialistische wereld van zekerheden: een huis, een baan, een sociaal vangnet.'' Leraren zijn vaak nog radelozer dan de ouders, merkt hij. Bij zijn dochters op school moest de lerares staatsinrichting na de hereniging plotseling economie geven, terwijl ze niet eens had begrepen waarom de DDR economisch was ingestort. De globalisering in de markteconomie groeide haar helemaal boven het hoofd.

Een deel van de Oost-Duitsers komt niet klaar met de dagelijkse onzekerheid in de democratie. Dat is volgens Platzeck de belangrijkste oorzaak voor de extreme reacties van jongeren. Er wordt angst voor buitenlanders gesuggereerd die werk zouden wegnemen. Maar dat is gezien het geringe aantal buitenlanders geen reeël gevaar. ,,Het is een virtuele angst die met de eigen situatie te maken heeft.'' Daarom pleit Platzeck voor politieke scholing voor jongeren, zodat een beter besef van democratie ontstaat.

De minister van Gezinszaken kondigde deze week een actieprogramma voor de jeugd aan ter waarde van 65 miljoen mark. Debatten, politieke cafés, extra onderwijs op scholen. Ook wordt een programma opgezet om neo-nazi's te helpen, die uit de club willen stappen. Preventie op scholen is essentieel, meent Wegesin van de Binnenlandse Veiligheidsdienst in Potsdam. ,,Het gaat in de meeste gevallen niet eens om politieke fanatiekelingen zoals de links-radicale Rote Armee Fraktion. Er is sprake van een perverse pretcultuur, waarbij jongeren zich dom en militant uitleven.''

Het is een maatschappelijk probleem, waarbij leraren, ouders en anderen de moed moeten opbrengen deze jongeren tegen te spreken. Zivilcourage is gevraagd. ,,De meerderheid is anders'', weet burgemeester Platzeck. Maar er is een lange weg te gaan, erkent hij. ,,Veel hangt ervan af of het ons lukt in Oost-Duitsland maatschappelijke perspectieven te ontwikkelen.''