Hyperhip nihilisme

Na vijf jaar uitzenden behoort de publieke jongerenomroep BNN tot het establishment. Met uitbreiding van de zendtijd lijkt het rauwe BNN-geluid plaats te maken voor meer plat entertainment. Maar het idealisme, waar het allemaal mee begon, is gebleven, zeggen de makers.

Het pand oogt als een gewoon Hilversums kantoor, compleet met transparante entreehal. Links het filmbedrijf, rechts het media-archief. Maar op de eerste verdieping krijgt het kantoor een andere betekenis. Daar sleept een hond met een stuk hout, haalt een steppende jongen het beest in en likt een telefoniste aan een lolly. Ze legt op de klanken van Madonna's Material Girl uit dat de beller verkeerd verbonden is. Ja, dit is Hilversum. En ja, dit is een omroep. Maar nee, dit is niet Veronica. ,,Dit is BNN.''

Woensdag, in de vooravond, bij BNN, afkorting voor Barts News Network. Zeven jongeren, niet veel ouder dan een jaar of twintig, zitten aan een ovaalvormige tafel. Ze komen bij elkaar voor de `kidsvergadering', een wekelijkse bijeenkomst voor `snuffelstagiaires' bij het radioprogramma BNN United. De tafel is bezaaid met krantenartikelen – vooral uit Metro en uitgeprinte webpagina's van dagbladen.

De vergadering begint een half uur te laat, want de patatboer moest het vet nog verschonen. Een kid, eerstejaars journalistiek, heeft na drie weken haar radiodebuut gemaakt. Drie minuten reportage over bewegingsoefeningen voor luie mensen. Iedereen, ook de maakster, is ontevreden. Het item had te veel weg van een reclamespotje. ,,Je bent van BNN! Het is jouw item!'', roept Joris Kreugel (32), radioverslaggever en Kids-mentor. ,,Bedenk dat je de mensen die je spreekt waarschijnlijk toch nooit meer terugziet.''

Een directiesecretaresse-in-opleiding vertelt over een reportage over een vossenjacht. Ze mocht het bos niet in. Bovendien maakten twee jagers ruzie. ,,Maar juist dat had je moeten opnemen! Dat is leuke radio'', houdt Kreugel haar voor.

Kreugel geeft de kids een spoedcursus `assertiviteit'. Anders treden ze nooit in de voetsporen van voormalig BNN-sterverslaggever Eddy Zoëy die topacteur Al Pacino de `IRT-award' uitreikt of van BNN-muziekpresentator Ruud de Wild die Ron Brandsteder ondervraagt over zijn nachtelijke avonturen. Of van interviewer Jeroen Pauw die afgelopen week de kandidaat-partijvoorzitter voor de PvdA en lid van het BNN-bestuur Sharon Dijksma onder vuur nam. Pauw: ,,Waar sta je voor?'' Dijksma: ,,Voor rechtvaardigheid.'' Pauw: ,,Waarom heb je rood haar?'' Dijksma: ,,Waarom heb jij krullen?'' Pauw: ,,Die zijn echt.''

Kattenkwaad

Het is vijf jaar geleden dat BNN werd opgericht en tweeëneenhalf jaar geleden, in september 1998, dat de omroep toetrad tot het publieke bestel. Daarmee werd BNN meer dan Bart de Graaff, die met de camera kattenkwaad uithaalt en staat voor jong, wild, brutaal, vrolijk en vooral niet te ingewikkeld. En dat moest ook wel, want in het beleidsplan van BNN, Een magneet voor jongeren, staat dat de omroepvereniging `in tegenstelling tot wat veel mensen denken, is ontstaan uit een overtuiging'. Namelijk de overtuiging dat jongeren terug moeten naar de publieke omroep, om te voorkomen dat er een generatie opgroeit zonder objectieve, pluriforme en niet-commerciële programma's. Een tegendraads streven, in een tijd van algehele commercialisering.

Mede dankzij het gunstige tijdstip van uitzenden, zondagavond na Studio Sport, waren de kijkcijfers het eerste publieke jaar hoog. Meer dan een miljoen mensen stemden af op Bart de Graaff die bekende Nederlanders uit bed belde voor een partijtje golf. Maar Bart werd ziek, de kijkcijfers kelderden en de omroep schakelde noodgedwongen over op nieuwe gezichten en herhalingen. Vice-voorzitter Gerard Timmer zei in juli 1999 in deze krant: ,,Natuurlijk zijn niet alle programma's geslaagd. (...) We hebben ook programma's gemaakt die weliswaar goede kijkcijfers haalden, maar waar we niet meteen heel trots op hoeven te zijn.''

Hoewel op het woord `tevreden' een taboe heerst binnen het BNN-huis, legt de omroep de lat een stuk minder hoog. Nog slechts een kwart miljoen kijkers ziet hoe buren, onder aanmoediging van Bart de Graaff, elkaars huisraad winnen dan wel slopen. En het nihilisme van Barts programma Straatvechters sluit prima aan bij de eigentijds rebellerende jongste publieke omroep. Vrij van zorgen over commerciële invloeden, kijkcijfers en waarderingsgrafieken doen de redacteuren wat ze leuk vinden om te doen. Een goed idee? Ga je gang – als het maar met humor, passie, idealisme en een vleugje rebellie gebeurt. O ja, hou er wel rekening mee dat nieuwe programma-ideeën binnen het polderbestel wel een jaar lang door twintig overlegrondes heen moeten voordat ze, zonder dat er een stuiver is gespendeerd, op televisie kunnen verschijnen.

De jeugdopleiding was een van de eerste wapenfeiten van vice-voorzitter Gerard Timmer toen BNN het publieke bestel binnentrad. Zelf belandde Timmer twaalf jaar geleden als een soort kid binnen bij Club Veronica dat, net als de AVRO, indertijd een broedplaats was voor jonge radio- en televisiemakers. Radiopresentator Jeroen Kijk in de Vegte weet nog goed wat het clubgevoel inhield: ,,We hingen altijd in de radiostudio rond en door al dat kijken en klooien leerde je van alles en nog wat. Veronica was echt super tolerant. Wij stonden bij de dj's bekend als die kutkinderen die alles kapot maakten.''

Bij BNN heeft ongeveer een op de zes personeelsleden een Veronica-verleden. Bekendste is Bart de Graaff (33) die vanaf zijn 21ste bij Veronica met Barts Omroep Organisatie Stichting zijn eigen hoekje had. Maar daar kreeg hij samen met Timmer halverwege de jaren negentig genoeg van. De voormalige zeepiratenzender was steeds minder een vrijplaats, vonden ze, en steeds meer een commercieel bedrijf. Gevoed door goedkoop Chinees, begonnen de twee samen met enkele andere rebellen op een zolderkamer de tegenrevolutie. BNN was geboren.

De rebellen wilden programma's maken die `rassendiscriminatie, vreemdelingenhaat en andere vormen van fanatisme en discriminatie die de waarde van het individu niet respecteren, tegengaan'. Er moesten `actuele thema's aan de orde komen die maatschappelijke bewustwording en culturele of politieke oriëntatie van de jongeren bevorderen'. En de programma's moesten `zo breed mogelijk en onbevooroordeeld zijn georiënteerd waardoor de zelfstandige meningsvorming van luisteraar en/of kijker wordt bevorderd'. BNN was – op papier – de televisievariant van Niet Nix.

Teringtubbies

Drie jaar geleden liet toenmalig staatssecretaris Mediazaken Aad Nuis, geadviseerd door een `niet afwijzende' Raad voor Cultuur, de volksvertegenwoordiging weten dat hij BNN wilde toelaten tot het publieke bestel. Niet dat hij de inhoud van BNN zo revolutionair vond, maar wel de vorm, het tempo en de toonzetting. Geruisloos verliep dat niet. Naast christelijke (`Te weinig levensbeschouwelijk'), senioren- (`En wij dan?') en socialistische (`Te commercieel') politici, was een deel van de intelligentsia drie jaar geleden fel gekant tegen dit voornemen. Wat voegen neukende Teringtubbies – een parodie op de Teletubbies – precies toe aan het televisie-aanbod? Hoezo verheffen ze de jeugd? De critici hadden weinig vertrouwen in de beloofde verrijking van het televisieaanbod door middel van `spraakmakende satires, indrukwekkende documentaires, herkenbare docusoaps, toegankelijke muziekprogramma's en verrassende series'.

Maar afgelopen nazomer beloonde staatssecretaris Rick van de Ploeg BNN – hij verviervoudigde de zendtijd. Het stemde hem tevreden dat BNN in de geest van zijn concessiebeleid de `moeilijk te vinden doelgroep van 13- tot 25-jarigen probeert te bereiken'.

Televisiedirecteur Laurens Drillich nuanceert dat. Hij mikt, vertelt hij op zijn kamer waar nog enkele posters (VOO Goes Down Under) uit zijn Veronica-periode hangen, op `oudere jongeren'. ,,De programma's die we maken moeten leuk worden gevonden door de categorie 20 tot 35 jaar, en dan maar hopen dat de 15 tot 20-jarigen meekijken. Als 36-jarige maak ik me niet de illusie te weten wat er in het hoofd van een puber omgaat. Die kleine groep is nogal in zichzelf gekeerd.''

Drillich begint breed te grijnzen als radiopresentator Ruud de Wild in het voorbijgaan doet alsof hij zijn broek laat zakken. Nee even serieus, terug naar de doelgroepen. Dat klinkt serieuzer dan het is. Voorzitter Bart de Graaff stak in het programma `De Kraan' al de draak met de obsessie voor doelgroepen. Vanuit een hoogwerker deed hij een doelgroeponderzoek met vragen als `Wat zie je het liefst op tv?' en `Heb je wel eens een doelgroep gezien?'

Aspirinefabriek

Toen BNN de status van aspirant-omroep kreeg, verdubbelde het aantal vaste werknemers naar zestig. Zij pasten niet meer in de villa aan de Albertus Perkstraat in Hilversum. En om programmatisch, maar ook geografisch zoveel mogelijk afstand te houden tot de andere omroepen en het vermaledijde Mediapark vertrok BNN naar een verbouwde aspirinefabriek langs het spoor naar Amersfoort, alwaar een minimediaparkje ontstond.

In de ontvangstruimte van BNN liggen drie naakte etalagepoppen te roken op een lange sofa. Twee vechtende plastic slangen hangen tussen de receptiebalie en het plafond. Felgekleurde handen steken uit de muur om jassen vast te houden. In één van de twee redactiezalen staat nog een plastic kerstboom, omringd door een skippybal en een doos Glühwein-flessen. Het spel Risk ligt binnen handbereik. Teletekst staat de hele dag op de nieuwspagina 101 en de I-Macs kleuren bij de rest van het interieur, waaronder de talrijke zitbanken.

Een bordje op een opnamestudio meldt dat ook in dit `hyperhippe pand' rood licht `niet binnenkomen' betekent. Op de muren hangen posters van de nieuwe film Costa met in de hoofdrol Katja Schuurman. De film is net als de films Rent-a-Friend en Ik ook van jou gecoproduceerd door BNN. Voor het eerst maakte de jongste omroepfamilie van Nederland daardoor kennis met het Stimuleringsfonds voor Nederlandse Culturele Omroepproducties, dat de VARA, VPRO en NPS als vaste cliëntèle heeft.

Omwille van de eenheid zijn de twee etages zo ingedeeld dat er geen scheiding bestaat tussen de ondersteunende diensten en het scheppende deel van de gemeenschap. De lunch wordt zoveel mogelijk gezamenlijk genuttigd, die elke werknemer iedere maand 65 gulden kost. Dit voorjaar moet de bar annex poppodium/studio afgebouwd zijn waar school- en jongerenbands in het kader van het radioprogramma BNN for Live kunnen optreden, compleet met uitzicht op de skyline van een slaapwijk.

Maar waar is de voorzitter zelf? De man die BNN gezicht gaf, heeft geen eigen kamer. Wanneer hij niet met camera op pad is of een ziekenhuis bezoekt, zit hij bij vice-voorzitter Timmer, vertelt deze. ,,Bart is niet het type dat achter de computer plaatsneemt. Als hij langskomt, enthousiasmeert hij mensen of deelt hij ongenadig harde kritiek uit'', aldus Timmer. Maar váák is hij er niet bepaald. Terwijl televisiehoofdredacteur Maarten van Dijk in gezelschap van een instemmend knikkende persvoorlichtster, onderstreept dat ,,BNN Bart'' is, lijkt de organisatie inmiddels zo gestroomlijnd dat BNN ook zonder hem kan.

TMF-mietje

Op basis van het beleidsplan probeert BNN zo dicht mogelijk bij de jongere kijkers te staan. Niet alleen via de zes rayons waarin de jongerenomroep haar 111.000 leden heeft onderverdeeld, maar ook door met camera de verste uithoeken van het land te bezoeken. Zo was televisieregisseur Paul van Keulen (33) zes weekeinden lang in totaal 180 uur op pad, onder meer in gezelschap van hangjongeren uit Emmen, carnavalvierders uit Roermond en supporters van FC Utrecht die zolang de camera liep hun verzamelde liederen ten gehore brachten. Elk weekeinde moest zo'n avontuur in de provincie leiden tot een klein uur Bier, Zweet en Tranen – een programma met verhalende reportages over het uitgaansleven. De feestsfeer moet regelmatig plaatsmaken voor verhalen over ongewenste tienerzwangerschappen en verlies van naasten.

,,Tijdens de opnamen werd ik regelmatig gebeld of ge-smst door de mensen die we hebben gevolgd. Sommigen waren gewoon nerveus voor een uitzending, anderen maakten zich zorgen of ze wel leuk genoeg waren geweest. Ja, echt, we gingen keurig met mensen om. Dat hebben we hier wel eens anders gedaan'', zegt Van Keulen ironisch.

Langs virtuele weg probeert de omroep eveneens contact te houden met de achterban, waarvan een relatief groot deel onder de rivieren woont. De babbelhoekjes verwijzen naar de tijdloze hang naar rebellie. Ruud de Wild moet uitkijken dat hij niet gaat lijken op Jeroen van Inkel, boegbeeld van de dj's van de jaren tachtig, en al helemaal niet `als een TMF-mietje platen aankondigen'. En een andere radiopresentator die luisteraars opriep de leukste persoonlijke herinneringen van het voorbije jaar door te bellen, kreeg het verwijt dat zo'n vraag bij de NCRV op radio 2 thuishoort en niet bij BNN. Een leraar Duits mailde dat hij de schooltelevisie afzet in ruil voor de vierdelige serie Deutschland is Cool - waarin Duitsland niet werd afgerekend op de oorlog, maar op fraaie Mercedessen, goddelijk bier, het Zwarte Woud, Ramstein, Bach, Adidas, Einstein en bruisend Berlijn.

Hoofdredacteur Van Dijk, die van huis uit neerlandicus is, belooft dat BNN, net als in de begindagen, weer wat meer leuke, journalistieke programma's gaat maken. Nog vers in het achterhoofd ligt de reis die De Graaff maakte naar Noord-Ierland of zijn speurtocht naar het verhaal achter de gewelddadige dood van de 19-jarige Amerikaan Willie Jones, begin vorig jaar. `Buitenbeentje' BNN moet, vindt Van Dijk, de kijkers laten zien dat de wereld, in het kader van de pluriformiteit, ook van de andere kant bekeken kan worden. ,,We hebben een documentaire over een gevangenis in Johannesburg. Binnen 48 uur raakt vrijwel elke gevangene er met HIV besmet. De hippe presentatie van Bridget en de lekkere muziek maken het interessanter dan wanneer de NPS er heen gaat'', meent Van Dijk.

In een rede voor het Nationale Omroepcongres klaagde Rick van der Ploeg er over dat `iedereen in Hilversum te veel bezig is met zijn eigen club'. Nee, neem dan Bart de Graaff van Nederland 2. Die mag gebruikmaken van Joop Daalmeijers kamer van Net 1 – een lichtend voorbeeld van samenwerking, vindt de staatssecretaris. Zeker op de radio is het enfant terrible BNN een van de braafste jongetjes van de klas geworden. Zo praat BNN momenteel met de KRO over de serie Zeekant. Op radio-3FM wordt het muziekprogramma ruuddewild.nl samen met de TROS gemaakt, terwijl de radio 1-redactie regelmatig contact onderhoudt met de andere bespelers van de zender. Radio-1-eindredacteur Viktor Terpstra (38): ,,In verband met de Israëlische verkiezingen vroeg het Radio 1-journaal een uurtje zendtijd van BNN United. Daar hadden we geen moeite mee. Sterker, we zorgden ervoor dat zowel Chat Radio van Jeroen Pauw als het overgebleven uur van BNN United in het teken stonden van dit onderwerp.''

Jongerensoap

Wordt BNN salonfähig? Vice-voorzitter Gerard Timmer moet om die vraag lachen. Misschien wel. BNN heeft in elk geval een herkenbaar gezicht gekregen, zegt hij. Dat blijkt volgens hem onder meer uit de lage waarderingscijfers die een jaar geleden bekend werden – een 4 van de gemiddelde kijker en een 6,9 van de eigen achterban. ,,Op de onderste plaatsen hadden we gezelschap van de EO en de VPRO, eveneens omroepen met een sterk eigen gezicht.''

Paul de Leeuw waardeert de agressiviteit van de jongste publieke omroep, Boudewijn Büch vindt het gewoon een leuke omroep, van Willebrord Frequin mag het allemaal wat wilder, Theodor Holman roemt de acteerprestaties in de jongerensoap Finals, het Commissariaat van de Media meldt dat BNN over 1999 ruimschoots heeft voldaan aan de normen. En de omroep biedt ook nog een levensbeschouwelijke invalshoek, alleen ongebruikelijker dan de christelijke volksvertegenwoordigers zich zouden wensen. BNN werpt keer op keer de vraag op: `wat is echt?' Treffend voorbeeld is Finals. Bij het merendeel van de 400.000 kijkers rees de vraag of de eindexamenkandidaten en latere kamerbewoners elkaar echt filmden. En op radio 3 vertelt een stapper op zondagochtend in De Heer zij met U wekelijks een verhaal waarna de veertigduizend, al of nog wakkere, luisteraars, onder wie de Bond tegen het Vloeken, kunnen oordelen over het waarheidsgehalte. En wie zegt dat de afroltekst `Geproduceert door Reinout Oerlemans' bij de Nationale IQ-test geen knipoog was naar het `onzinnig elitaire' Groot Nationaal Dictee?

Inmiddels heeft de voorzitter zelf met zijn nieuwe programma De Dwangbuis weer een eigen rebels hoekje geschapen. Onder het motto `een uur televisie is wel genoeg' wil hij zestig minuten lang bewijzen dat het BNN wel heel gemakkelijk wordt gemaakt rebel te zijn en ook te blijven. Saillant detail: tijdens de ledenwerfcampagne verkondigde De Graaff nog dat een uur televisie niet genoeg is.

Timmer kan daar wel weer om lachen. Hij situeert de omroep ergens tussen Veronica en de VPRO. Grif geeft hij toe dat niet alle programma's voldoen – nee, dat is een bedrijfsgeheim – maar daar heeft elke omroep volgens hem last van: ,,Bij ons valt het alleen wat meer op omdat we maar vijf uur zendtijd hebben.'' Vol lof is hij onder meer over Finals en over de `parels' die zijn overgenomen van de brutale kant van de BBC. Wijzend op de gezonde positie waarin BNN momenteel verkeert, vindt hij het volstrekt onbegrijpelijk dat niet Bart de Graaff, maar Barend en Van Dorp tot Omroepmannen van het Jaar 2000 zijn uitgeroepen. Wat de toekomst betreft, voelt geen BNN'er het cijfer 300.000, als symbool voor de gevestigde orde, als een onweerskop boven Hilversum-Oost hangen. Van Dijk: ,,Als BNN de A-status krijgt, is het tijd een nieuwe omroep te beginnen.''