Zo kijk ik nu eenmaal

De acteur Peter Blok regisseert een muziektheaterstuk, over Houdini.

`Houdini was moordend voor andere ontsnappings- kunstenaars.'

,,Houdini had dikke vette krullen. Tijdens zijn ontsnappingstrucs verstopte hij daarin zijn gereedschap en sleutels. Verder had hij van een fakir geleerd om spullen halverwege zijn slokdarm te verstoppen en weer op te braken. In een dramatische situatie, bijvoorbeeld als hij geboeid in een verzwaarde kist in de rivier werd gegooid, gaf hij zijn vrouw een innige afscheidskus, waarbij ze hem de sleutel in zijn mond duwde. Zelfs mét sleutel is het overigens een geweldige stunt om levend uit een kist op de bodem van de rivier te komen.''

Acteur Peter Blok (40) regisseert bij toneelgroep Orkater het muziektheaterstuk Rosabelle Believe - Houdini, over de wereldberoemde boeienkoning Harry Houdini (1874-1926). Na achttien jaar acteren is dit Bloks eerste regie. De laatste tien jaar speelde hij vooral in stukken van Orkater. Verder deed hij de stem van Walt Disney's Tarzan, en zong hij samen met Annet Malherbe de carnavalskraker `Rickie geef me nog een likkie', een protestlied tegen staatssecretaris Van der Ploeg (Cultuur).

In een paars fluwelen jasje en met slangenleren cowboylaarzen zit Blok in zijn huiskamer vol dierenvellen in Amsterdam-Oost. Door zijn reuzenpostuur trekt Blok ook buiten het theater meteen de aandacht. Hij heeft een gebeeldhouwd hoofd met een stevige kaak en een grote neus. Hij woont samen met schrijfster Maria Goos, in wier televisieseries Pleidooi en Oud Geld hij was te zien. Voor zijn rol in Goos' toneelstuk Familie is hij genomineerd voor de belangrijkste acteursprijs, de Louis d'Or.

,,Het decor van Houdini ziet er uit als dat van een illusionist, zwarte ruimtes, touwen, kisten, schermen, al wordt er in het stuk nauwelijks gegoocheld. We konden Houdini's trucs wel nadoen, maar het publiek raakt nu, een eeuw later, niet meer in vervoering van iemand die uit een kist ontsnapt. We doen drie van zijn trucs, verweven in het verhaal. We laten zien hoe hij het deed.

,,Houdini was moordend voor andere ontsnappingskunstenaars. Hij ging bij ze in de zaal zitten, met extra moeilijke handboeien in zijn binnenzak. Als ze vroegen: `Is er iemand met handboeien in de zaal?', kwam hij naar voren. Dan zeiden ze snel: `Met die van jou doe ik het niet.' Houdini zei: `Wegwezen, oplichter! En niet meer spelen in deze stad.' En als hij een nieuwe uitbreekmethode had bedacht, hij was een groot vernieuwer in het genre, onthulde hij de oude trucs aan het publiek, zodat zijn concurrentie, die nog op de oude wijze ontsnapte, buitenspel stond.

,,Ik ben naar Hans Klok wezen kijken in Carré, om te zien hoe een illusionist nu werkt. Hij liet een olifant verdwijnen. Ik meende te zien hoe hij het deed. Ik hou niet zo van dat soort spektakels. Je wordt gewoon afgeleid door de dansende meiden, de kleurige lampen, en het tegenlicht. Ik hou meer van het vingervlugge handwerk met balletjes en kaarten. Ik kan zelf slechts één kaarttruc, op kinderniveau, maar Porgy Franssen, die Houdini speelt, kan aardig goochelen. Hij kan ook een magische sfeer oproepen, hij creëert een aura om zich heen waardoor je als toeschouwer onder zijn invloed raakt.

,,Zonder dat we dat van tevoren hebben bedacht, vormt Houdini een drieluik met de biografische stukken Wie vermoordde Mary Rogers?, over schrijver Edgar Allan Poe, en De formidabele Yankee, over de excentrieke miljardair Howard Hughes. Alledrie zijn ze bizarre, romantische figuren, levend in een mannenwereld. Bovendien hebben ze alledrie een gat in hun biografie, een geheime periode waarin ze opeens uit het openbare leven verdwenen. Daarvan gaat mijn jongenshart sneller kloppen. De fantasie van de toneelspeler kan aan het werk.

,,De oorzaak van Houdini's mysterieuze periode was de dood van zijn innig geliefde moeder. Hij begon obsessief spiritisten te bezoeken, die in die tijd erg populair waren, om met zijn dode moeder te kunnen praten. Maar veel van die spiritisten waren tweederangs goochelaars die door Houdini meteen ontmaskerd werden. Iedereen dacht dat hij een heksenjacht op spiritisten had geopend, maar hij werd oprecht driftig als ze hem valselijk hadden beloofd dat hij zijn moeder zou gaan spreken.

,,Hij bleef séances bezoeken, omdat hij hardnekkig bleef geloven in de mogelijkheid met de doden in contact te treden. Met zijn levensgevaarlijke stunts verkende hij altijd al de grens tussen leven en dood. Doodsangst was zijn grote drijfveer. Zijn publiek dacht dat hij niet van deze wereld was, dat hij een echte tovenaar was die niet gebonden was aan de natuurwetten. Hijzelf vond zijn trucs heel gewoon. Maar op een gegeven moment ging Houdini zelf ook denken: `Stel dat ik echt een halfgod ben, natuurlijk vind ik dat dan zelf heel normaal. Misschien hebben zij wel gelijk. Als er iemand die grens tussen leven en dood kan slechten, dan ben ik dat wel.' Zo vertroebelde langzaam zijn blik op zichzelf.''

Bèta

Tijdens het gesprek valt op hoe helder Blok formuleert. Hij praat in keurig afgepaste alinea's, vooral als het niet over hemzelf, maar over Houdini gaat. Dat verraadt het brein van een bèta. Opgegroeid in Delft, als Kijk-lezende zoon van een ingenieur die werkzaam was in de optische industrie, was hij voorbestemd om `iets exacts' te gaan studeren. Maar daar werd hij te somber van. De sportacademie was ook nog een optie, maar hij koos voor de Toneelschool in Maastricht.

,,Het is wel raar om met een bèta-pakket op zo'n school te zitten. Voor hetzelfde geld was ik volkomen geflipt en alsnog op een laboratorium terechtgekomen waar ik dan `die malloot die ooit nog op de toneelschool heeft gezeten' geweest zou zijn. Een van de dingen die me aantrekken in theater is dat je zo snel een hechte groep vormt met elkaar. Je moet elkaar kussen of op het gezicht slaan, dat schept meteen een zekere intimiteit. Na een paar weken heb je iedereen in zijn onderbroek gezien, dat kun je niet van veel werkkringen zeggen.''

Dom

In zijn rollen kan Blok geweldig dom kijken, een beetje scheel onder zijn wenkbrauwen vandaan. In zijn laatste stukken speelde hij geremde types die zich opeens in een enorme uitbarsting mogen uitleven. In Adel Blank van Alex van Warmerdam was hij op onnavolgbare wijze de zwager die zeer plichtsgetrouw voor hond speelde. In Familie trok hij als Nico Tegenkamp, de verwaarloosde zoon die van slappe zak plotseling verandert in meedogenloze wreker, alle aandacht naar zich toe.

Blok: ,,Dom? Ik zou eerder zeggen: uitdrukkingsloos. Zo kijk ik nu eenmaal als ik mijn gezicht ontspan. In Adel Blank probeerde ik mentaal een hond te zijn, met een lege hondenblik naar mensen te kijken en werkelijk niets te vinden. Ik had met dat doel mijn wenkbrauwen extra zwaar geschminkt. Later kreeg ik wat meer wrevel op mijn gezicht. Als ik moest schijten in de tuin bijvoorbeeld, dat was geen feest, nee.

,,Als Nico in Familie was ik ook geen domme man, ik had de beste baan van allemaal. Ik keek niet dom, maar lodderig. Ik was dronken en ging me als een kind gedragen: `Ja dàààg, dat doe ik mooi niet, hoor.' Een geremde uitstraling heb ik van nature. Normaal ben ik ook afstandelijk, ik kan ergens zijn zonder echt mee te doen. Zo'n uitgestelde uitbarsting, bijvoorbeeld als ik het nog verdom langer hond te zijn, werkt altijd op toneel, dat zit ook weer in Houdini; het aap-uit-de-mouw-gevoel.

,,Ik heb nooit een voorkeur gehad voor een bepaald soort rollen, zoals Gijs Scholten van Aschat een tijd helemaal weg was van Shakespeare. Vroeger vond ik dat ik eigenlijk een duidelijke lijn in mijn rollen zou moeten hebben, maar dat vind ik nu onzin. Ik speel net zo lief een kabouter op De Parade als in een stuk van Racine in de schouwburg.

,,Als ik de toneelwereld van de afgelopen achttien jaar bekijk, kan ik zeggen dat er een soort interne Aktie Tomaat heeft plaatsgevonden. Na het uiteenvallen van Het Werkteater, waar ik ook nog even bij zat, heeft de democratische mentaliteit van die groep zich langzaam over alle gezelschappen verspreid. Het is voor acteurs, en ook voor decormakers of lichtmannen, volkomen normaal geworden om je eigen persoonlijkheid in je werk te laten gelden. De betrokkenheid van de acteurs bij een voorstelling is veel groter geworden. Daarmee hangt samen dat acteurs veel minder rollen per jaar spelen, zodat ze zich beter kunnen voorbereiden. Een acteur is niet meer een soort aap die mooi kan praten.''

Blok kwam op het idee om een toneelstuk over Houdini te maken toen hij vorig jaar, na zijn rol als hond, maandenlang plat lag met een hernia. ,,Vroeger werd je op een deur vastgebonden, maar ik mocht gewoon op mijn eigen bed liggen. Als je maar lang genoeg noodgedwongen naar het plafond staart, ga je voorbij ieder tijdsbesef en gedachtes als: dit is saai of pijnlijk. Mijn hoofd raakte helemaal leeg, alsof ik mediteerde. Toen begon ik mijn leven te overzien. Ik werd veertig, ik was gelukkig als acteur, maar ik wilde nieuw terrein verkennen: schrijven, les geven, regisseren.

,,Als acteur bemoeide ik me altijd met de regie. Ik kan gewoon mijn mond niet houden. Bij Wie vermoordde Mary Rogers? lag aan het begin van de repetities niets vast. Iedereen wierp ideetjes op, `te gek, doen we!', waardoor het een drukke brij dreigde te worden. Iemand zei bijvoorbeeld: `Laten we daar muziek onderzetten, dat is leuk.' `Maar leuk is niet genoeg', zei ik dan, `dan kun je net zo goed een blik mooie meiden opentrekken. Dat is óók leuk. Er moet een noodzaak voor zijn.' Ik was de nuchtere kijker die het stuk op de grond wilde houden, helder, met duidelijke ankers.

,,Mary Rogers was uiteindelijk wel geslaagd, maar ik voelde me een calvinistische zeikerd die de fantasieën van een ander dwarsboomde. Bij De formidabele Yankee heb ik dus mijn mond gehouden. Dat stuk was minder gelukt, en na afloop hoorde ik van bekenden allerlei kritiek terug die ik zelf had ingeslikt. Daar heb ik een enorme kater van gehad. Toen heb ik me voorgenomen om nooit meer te zwijgen.

,,Deze eerste regie voelt als een bevrijding. Eindelijk kan ik mijn mening geven en alles uitvoeren zoals het in mijn hoofd zit. Het is wel zwaar dat ik in Houdini ook acteer. Mijn gedachten hebben nooit vrij. Het is in mijn hoofd wel te scheiden, maar ik zou veertig uur per dag moeten hebben.''

Blok speelt de rol van de broer van Houdini, Theo. ,,Ze begonnen als de Houdini Brothers, maar Theo was veel minder getalenteerd, dus Houdini ging liever solo verder. Omdat Houdini zijn concurrentie zo krachtig bestreed, was er in Europa meer dan genoeg werk voor hem. Daarom liet hij zijn broer in zijn kielzog ook een reeks shows doen. Het zat Theo wel dwars dat hij altijd maar `de broer van' was. Maar het gaf hem ook status. Als hij wat anders was gaan doen, was hij meteen niemand geweest. Toen Houdini doodging, erfde Theo al zijn goochelspullen, wel twintig wagonladingen vol. Maar hij was twee koppen groter dan zijn broer, dus niets paste. Alle boeien en kisten waren waardeloos voor hem.''

`Rosabelle Believe - Houdini' door Orkater. Tournee t/m 16/6. Inl. (020) 60 60 606 of www.orkater.nl.