Vertaalproblemen

De artikelen over de vertaalproblemen bij de roman Een hart van steen van Renate Dorrestein (CS 23-2), brachten me een conferentie in herinnering, die ik najaar 1980 in Praag bezocht. Het was een bijeenkomst van de International Board of books for Young people en een zitting was gewijd aan het vertalen van kinderboeken. In de zaal stonden twee grote glazen cabines, druk bevolkt met vertalers, die kennelijk in duo werkten: een zag je met de mond bij de microfoon, druk gesticulerend en naast hem zat dan zijn makker, die even een uiltje knapte.

De discussie ging over het bekende thema: moet je exact of `naar de lezers toe' vertalen. De overheersende mening was: geen interpretatie, maar een vertaling die `recht doet aan de oorspronkelijke tekst' (zoals Rudie Wester in het CS dat noemt). Op een gegeven moment stond iemand op die vertelde Tom Sawyer van Mark Twain in het Japans vertaald te hebben en daarbij had hij problemen ondervonden bij de passage over het schilderen van de schutting. De zaal veerde op, want iedereen wist waar hij het over had. Tom moet van zijn tante als straf een schutting wit schilderen. Op zaterdagmorgen! En het is zo warm! En hij zou met zijn vrienden op de Mississippi gaan varen! Hij begint te schilderen, zijn vrienden komen langs, en hij manipuleert iedereen zo, dat ze in de rij staan om alsjeblieft toch ook maar een stukje te mogen schilderen. Tom, in de schaduw gezeten, ontvangt minzaam de meegebrachte offers: zoals een half opgegeten appel, een kapotte ketting (ik citeer uit mijn hoofd). Als tante thuiskomt is ze verrukt van het gepresteerde en terug in huis krijgt hij als beloning twee donuts. `Een dergelijke scène', zei de vertaler, `is onbegrijpelijk voor Japanse kinderen, dus heb ik Tom gewoon de schutting laten schilderen'. Luid gemor in de zaal. Waarop de Sawyer-vertaalster in het Ivriet de microfoon greep. Zij had eveneens geoordeeld dat deze passage onbegrijpelijk was voor haar publiek, dus ook in die vertaling schildert Tom Sawyer de schutting zelf. Verbijstering alom. Waarom was de passage onbegrijpelijk? In de wandelgangen werd verondersteld dat de betrokken vertalers kinderen niet aan dergelijk `stout' gedrag wilden blootstellen. Het bleef onduidelijk. Maar inmiddels was mijn aandacht getrokken door de veranderingen binnen de glazen cabines. Daar zaten alle vertalers op het puntje van hun stoel mee te luisteren; je kon niet meer zien wie er nu met zijn werk bezig was en wie rust had, iedereen leefde mee met de discussie. Het bleef nog lang onrustig in de wandelgangen van het Praagse conferentieoord in 1980. Uit de CS-artikelen blijkt dat er niets nieuws is onder de zon.