Fries trots op memmetaal, maar met mate

Het Fries op Friese basisscholen deugt niet en de doctoraal-opleiding Fries aan de Universiteit van Amsterdam wordt wegens gebrek aan studenten geschrapt. Gaat het Fries teloor?

Een middelbare school waar Fries de voertaal is? ,,De mensen zouden je voor gek verklaren'', denkt Durk Gorter, hoogleraar Fries aan de Universiteit van Amsterdam. ,,Daar moeten veel Friezen niet aan denken. Terwijl er bijvoorbeeld in Bretagne wel een school is waar de minderheidstaal Bretons voertaal is.''

In onder meer Ierland, Wales en Frankrijk hebben minderheidstalen de afgelopen jaren een sterkere positie gekregen. In Nederland is dat met het Fries juist niet het geval. Sinds 1980 is het op de Friese basisscholen gebleven bij een uurtje Fries per week. Uit een rapport van de onderwijsinspectie bleek deze week bovendien dat het met de kwaliteit van dat uurtje slecht gesteld is.

Het aantal inwoners van Friesland dat Fries kan spreken neemt volgens Gorter jaarlijks met een half procent af. ,,Het aantal Friezen dat daadwerkelijk Fries spreekt is 55 procent'', stelt hij. Op het platteland wordt minder Fries gesproken doordat er meer mensen van buiten de provincie naar Friesland komen. Er is een toenemend aantal ,,gemengde'' huwelijken: echtparen van wie de een Fries- en de ander Nederlandstalig is, voeden hun kinderen Nederlandstalig op.

Maar de belangrijkste oorzaak van de gestadige teloorgang van het Fries lijkt te liggen bij de Friezen zelf. ,,Er heerst bij de Friezen een zekere apathie ten opzichte van hun eigen taal'', zegt Gorter. ,,Men is wel trots op zijn `memmetaal' , maar aan de andere kant is er een houding van dat je niet moet overdrijven. Noem het gelatenheid. '' Ouders zullen daarom nooit protesteren bij de schooldirecteur over de kwaliteit van het vak Fries. ,,Net oerdriuwe'',( niet overdrijven) is het parool.

De Friese schrijver en oud-docent Fries Trinus Riemersma meent dat Hollanders vaak positiever tegenover het Fries staan dan de Friezen zelf. ,,Lullig'', maar waar, zegt hij. Hij geeft het voorbeeld van een onderwijzer die het wettelijk verplichte uurtje Fries afdoet met een videoband. ,,Zelf liep hij demonstratief de klas uit om te gaan kopiëren.''

Volgens Ingrid Wagenaar, hoofdredacteur van de F-side, beginnen Hollanders die naar Friesland verhuizen vaak enthousiast aan een cursus Fries. ,,Ze vinden het fantastisch in een tweetalige provincie te wonen en hebben een hele positieve houding. Maar als ze vervolgens bij hun Friestalige buurman op bezoek gaan, spreekt die hen in het Hollands aan.''

Ook buiten Friesland verliest het Fries terrein. De Universiteit van Amsterdam heeft besloten de doctoraalopleiding Fries maar op te heffen, omdat zich er te weinig studenten voor aanmelden. De Fryske Akademy en de provincie Friesland protesteerden tevergeefs bij de rechter tegen het besluit.

Aan het overheidsbeleid zal het sowiesoniet liggen. ,,Overheden stimuleren met hun taalbeleid de positie van het Fries'', zegt Gorter. ,,Was dat niet gebeurd, dan was het Fries harder achteruitgegaan.'' Friesland bepaalde in 1985 dat Fries gelijkwaardig is aan het Nederlands. Er wordt geld gestoken in projecten die de Friese taal stimuleren zoals in Friestalig toneel, Friese literatuur en CD's. Verder is er een wekelijkse Friestalige krantenpagina ( de F-side, oftewel F-zijde) in de twee Friese dagbladen, het Friesch Dagblad en de Leeuwarder Courant.

Voor justitie in Leeuwarden is tweetaligheid vanzelfsprekend. Enkele jaren geleden werd een kleine publieksfolder uitgegeven en vorig jaar verscheen het eerste officiële Juridisch Woordenboek Nederlands-Fries. Daar staan termen in als ,,feech-op-fyt'' (,,lik-op-stuk'') en ,,feroardieling mei betingsten'' (voorwaardelijke veroordeling). In Friesland hebben verdachten, advocaten, officieren van justitie en rechters het wettelijk recht in de rechtszaal Fries te spreken. Tien jaar geleden was er soms nog een tolk nodig die de woorden van de Friestalige verdachte voor de rechter vertaalde in het Nederlands. Dat is nu niet meer nodig. Alle magistraten of officieren van justitie die naar Friesland komen, moeten verplicht een éénjarige cursus Fries volgen.

De Friestalige officier van justitie Oebele Brouwer probeert het gebruik van het Fries in de rechtszaal te stimuleren. ,,Als ik merk dat een verdachte het Fries meer machtig is dan het Nederlands, zeg ik dat hij wel Fries kan spreken. Mensen kunnen zich gemakkelijker uiten in hun memmetaal. Soms draag ik een zaak voor in het Fries.'' Brouwer maakt zich sterk voor het Fries. In het personeelsblad ,,Kneppelfreed'' deed hij onlangs voorstellen Friestaligen op hun rechten te wijzen in de rechtszaal. ,,Je zou bijvoorbeeld een bijsluiter achterop de dagvaarding kunnen doen of bordjes kunnen plaatsen waarop staat dat mensen krachtens de wet Fries kunnen spreken.''

Dat was vijftig jaar geleden heel anders. Toen moest de Friese schrijver/journalist Fedde Schurer voor de Leeuwarder rechtbank verschijnen. Schurer had volgens het OM in een hoofdartikel in de Koerier de rechter beledigd die een Lemster veearts eerder had gevraagd of hij ,,fatsoenlijk Nederlands'' in plaats van Fries in de rechtszaal wilde spreken. Schurers proces leidde tot een opstootje in Leeuwarden, waarbij de politie forse klappen uitdeelde, vandaar de naam ,,Knuppelvrijdag''. Kneppefreed wordt dit jaar herdacht. Brouwer wil de herdenking aangrijpen om meer aandacht voor het Fries te vragen. Hij noemt het recht om Fries te spreken van groot belang. ,,Een verdachte denkt nu nog te vaak dat de rechter hem niet begrijpt als hij Fries spreekt en dat dit nadelig is voor zijn zaak. Maar de meesten verstaan het. En als ze een woordje niet snappen, vragen ze dat wel.''