De kosmos in een ei

De voorouders van Judy Budnitz kwamen uit Oost-Europa. Om de kloof te overbruggen tussen het heden en het bestaan in een land waar je misschien nooit geweest bent, onder omstandigheden die je je niet kan voorstellen, heeft ze een sprookje geschreven. Daarmee kiest Budnitz voor een volstrekt andere aanpak dan die van de realistische romantraditie waarin tweede of derde generatie-Amerikanen de komst van hun ouders of grootouders naar het beloofde land beschrijven.

Het land waaruit haar hoofdpersoon Ilana afkomstig is, is het `oude land', een groot, betoverd, winters woud uit de sprookjes van Grimm, vergeven van de rovers, de soldaten en de wolven. De taal die de mensen spreken is de `oude taal.' Al jong komt Ilana tot het inzicht dat zij niet beschikt over de `blinde toewijding, een vervaarlijke, bloederige, dierlijke liefde' die nodig is om in dit keiharde klimaat te overleven. Op haar reis vanuit het hartje van Rusland tot Amerika ontmoet Ilana een aantal bijzondere mensen en maakt ze talloze ongewone gebeurtenissen mee. Als ik het je eenmaal vertel is een prachtig sprookje geworden.

Budnitz verweeft op een eigenzinnige manier archetypen uit de literatuur door haar roman. Op haar reis ontmoet Ilana een vrouwelijke Blauwbaard, die haar portret schildert, en een meisje zonder voeten dat later opnieuw haar pad zal kruisen. Als ik het je eenmaal vertel is ook een heel geestig boek, bijvoorbeeld wanneer Budnitz de drie schikgodinnen beschrijft als drie oude vrouwtjes in wier haar `insecten hun cocons sponnen en vettige zijden tentjes', terwijl ze werken aan `truien die bestemd waren voor gebochelden of reuzen zonder armen, van buiten naar binnen werkend vanuit drie verschillende richtingen en eindigend in het midden.' Budnitz' humor heeft ook een sinister kantje. Zo heeft een schoonmaakbedrijf, dat mooi inspeelt op de Westerse behoefte aan properheid en efficiency tegen een lage prijs, de hand in de raadselachtige verdwijning van een aantal overbodige echtgenoten.

Budnitz weet de sprookjesachtige sfeer in haar roman te bewaren door op een aanvaardbare manier realiteit en bovennatuurlijke gebeurtenissen door elkaar heen te laten lopen. Het kunstige tover-ei dat Ilana uit haar moederland meeneemt en haar hele leven bij zich houdt, is een nauwgezette weerspiegeling van de gebeurtenissen in haar leven; de personen uit haar leven die belangrijk voor haar waren, nemen na hun overlijden hun eigen plek in de microkosmos in. Als ik het je eenmaal vertel gaat over een onvervalst matriarchaat. Ilana, de sterke vrouw, overleeft haar echtgenoot en haar zoons. Uiteindelijk vindt ze voor haar verhalen en wijsheden gehoor bij haar achterkleindochter. Misschien is de afstand pas na drie generaties zo groot geworden, dat haar achterkleindochter zich niet meer gedwongen voelt om zich af te zetten tegen haar wortels in het oude land.

Judy Budnitz: Als ik het je eenmaal vertel (If I Told You Once). Uit het Engels vertaald door Marion Op den Camp.

Querido, 358 blz. ƒ39,90