Waakzaamheid is nog altijd geboden

,,Er gebeuren dingen, waarvan je op je klompen kunt aanvoelen dat ze niet kloppen'', zegt Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. ,,Kijk maar naar de sluiting van al die postkantoren door KPN met als reden dat daarmee de service verbeterd zou worden.'' De aanwezigen in de grote zaal van De Balie knikken bevestigend. En al is het nog te voorbarig om van een echte doemstemming te spreken, toch blijken ze zich wel degelijk zorgen te maken over de toekomst van Nederland. En dan niet alleen als het gaat om de sluiting van postkantoren of bankfilialen.

De bijeenkomst van vanavond is georganiseerd ter gelegenheid van de presentatie van het boek Met het oog op 2010. De toekomst van het sociale domein, geschreven door een aantal geleerde deskundigen die zich mochten uitlaten over mogelijke achterstanden in het welvaartsparadijs. Een van de auteurs is prof.dr. Paul Rademaker, een futuroloog verbonden aan de universiteiten van Twente en Limburg. Dertig jaar geleden richtte hij bij het natuurkundig laboratorium van Philips een afdeling toekomstverkenningen op. ,,Het was ingegeven door de onrust van mei '68'', zegt Rademaker enkele uren voor het begin van de bijeenkomst. ,,Ondernemingen werden ineens ter verantwoording geroepen. Er hing een sfeer in de samenleving dat het slecht ging, terwijl het bedrijfsleven juist dacht dat daar geen enkele aanleiding toe bestond, omdat er sprake was van economische groei.'' De Eindhovense futurologen moesten uitzoeken welke revoluties en ontwikkelingen het elektronicabedrijf in de toekomst te wachten stonden. Zo hielden ze zich onder meer bezig met vraagstukken op het gebied van gezinsverkleining, Europese eenwording, technologie, verandering van waarden en normen. Een groot deel van hun `voorspellingen' kwam uit, wat volgens Rademaker overigens niets met profetische gaven te maken had. ,,Het gaat eigenlijk niet over de toekomst als wel over trends die je nu al kunt zien, maar waarvan de meeste mensen zich nog niet bewust zijn'', zegt de professor. ,,Zo heeft bijvoorbeeld eenderde van de werkende Nederlanders geen arbeidscontract, terwijl iedereen praat over de fulltime werknemer met een CAO. Van de andere 65 procent werkt de helft niet fulltime, of ze hebben een contract voor drie à vier jaar. Veel mensen realiseren zich dat niet. Ze hebben het over de werknemer van de jaren tachtig, maar niet over die van de laatste jaren. Tien jaar geleden wilden de meeste mensen ook niets weten van de verkleuring van het schoolplein. Nu zie je dat in Amsterdam eenderde van de leerlingen gekleurd is. Het is een trend die je kon zien aankomen en die zich de eerste vijf à tien jaar gewoon doorzet.''

Tot op een bepaalde hoogte is de toekomst van Nederland dus best in kaart te brengen, als je het spervuur aan treffende voorbeelden moet geloven waarmee Rademaker komt aanzetten. Het zijn voorbeelden die je van himmelhoch jauchzend bis zum Tode betrübt kunnen maken. ,,De laatste vijf jaar bestaat tweederde van alle gezinshuishoudens uit tweeverdieners, tien jaar geleden was dat eenderde'', zegt hij. ,,Op grond van die ontwikkeling kun je zeggen dat de hele sociale wetgeving op de helling kan, omdat de lastenverdeling heel anders ligt. Per gezin had je vroeger 44 werkuren, tweeverdieners werken samen in totaal 65 uur.'' Vervolgens legt hij uit dat je vroeger in je eentje voor gemiddeld drie à vijf kinderen moest werken en ouders nu nog maar gemiddeld één à anderhalf kind hebben, waardoor de welvaart enorm is toegenomen. Als je ook nog eens bedenkt hoe sterk het huizenbezit de afgelopen jaren is gegroeid, kun je zonder veel risico voorspellen dat er over twintig jaar grote erfenissen loskomen, die maar over weinig kinderen verdeeld hoeven te worden. Kortom, een deel van de Nederlanders hoeft zich nergens druk over te maken.

Maar het is niet alleen rozengeur en maneschijn wat ons te wachten staat. Dat kun je ook vaststellen zónder koffiedik kijken. Rampspoed dreigt vooral binnen de gezondheidszorg en het onderwijs. En ook hier zijn trends overduidelijk aanwezig. De gezondheidszorg loopt op de lange termijn geheel vast, vreest Rademaker, tenzij we onze grenzen openstellen en meer doktoren en verpleegsters ronselen in Polen en Manilla. ,,Maar de vraag is of dat laatste wel zo fatsoenlijk is. De braindrain uit ontwikkelingslanden naar het Westen is al zo dramatisch groot.'' Gebrek aan goed onderwijs heeft veel ingrijpender gevolgen. ,,Er zullen meer particuliere scholen komen, waarheen alleen de happy few hun kinderen kunnen sturen. Op die manier krijg je nog grotere verschillen tussen arm en rijk dan er nu al zijn.''

Over die happy few heeft Rademaker heldere opvattingen, waarmee je alleen maar kan instemmen. ,,Nu wordt door mensen aan de top gezegd dat die rijken de smeerolie van de maatschappij zijn en dat we ze daarom goed moeten betalen'', zegt hij. ,,Maar uiteindelijk praten ze ons gewoon wat aan. Zo is het grote onzin dat bedrijven hun aandeelhouders zo goed willen bedienen. Want je kunt overal geld krijgen tegen een rente van vijf à zes procent, dus waarom zou je je aandeelhouders zes, zeven of acht procent willen betalen. Dat gebeurt alleen maar omdat de managers er zelf zo'n belang bij hebben dat de aandelenkoers omhoog gaat. Kijk maar naar Boonstra, die onlangs zijn opties verzilverde.''

Naarmate Rademaker voortschrijdt met het futurologisch ontmantelen van het polderparadijs, wordt het mij pas echt droef te moede. Zo blijken Nederlanders meer dan inwoners van andere EU-landen te lijden onder hoge werkdruk. Burnout dreigt onder werknemers tussen de 30 en 35 jaar zelfs een nieuwe volksziekte te worden. Als je daarbij beseft dat de temperatuur op aarde alsmaar toeneemt, de zeespiegel stijgt, landbouwgronden uitgeput raken waardoor voedselschaarste ontstaat, de woestijnen oprukken en drinkwater een probleem begint te worden, dan kun je alleen maar tot de sombere conclusie komen dat de kwaliteit van het leven de komende decennia achteruit zal hollen. Rademaker zegt tenslotte op kalmerende toon: ,,We moeten niet in paniek raken, maar wel waarschuwen, zodat we tijdig naar een oplossing kunnen zoeken.'' Hopelijk wordt er in Den Haag goed naar zulke waarschuwingen geluisterd.