Verzet tegen de zapcultuur

Voor Exploding Cinema moet je geduld hebben. En rust. En liefst ook een paar stevige kuiten, want wie de tentoonstelling volledig wil bekijken staat al gauw een paar uur voor de beeldschermen heen en weer te wiebelen. Voor je het weet voel je je net als die dronkaards in Gillian Wearings Drunk – die staan, hangen, zitten en zoeken, in de ijdele hoop hun geest even van hun lichaam te verlossen.

Volgens de samenstellers van Exploding Cinema, Boijmans-directeur Chris Dercon en Film Festival-directeur Simon Field, worden op de tentoonstelling werken getoond `uit het overgangsgebied tussen film en beeldende kunst'. Wat vroeger `videokunst' werd genoemd dus, ware het niet dat er op Exploding Cinema nauwelijks nog een televisie te bekennen is. De meeste werken worden op grote doeken geprojecteerd, waarmee de kunstenaars lijken te denken dat ze de geest van de televisie hebben uitgebannen. De toeschouwer die in een museum normaal de tijd in eigen hand heeft en die een televisieprogramma dat hem niet bevalt na enkele seconden weg kan zappen, mag op Exploding Cinema een half uur lang naar mensen kijken die op een schuddende vloer staan (Unmastered van Wim Catrysse) of meer dan twintig minuten naar een groepje zuiplappen die het beeld in en uit waggelen (Gillian Wearings Drunk). Soms wordt het echt publiekje pesten, zoals in de video van de Mexicaans/Belgische kunstenaar Francis Alys, die twaalf uur lang de schaduw van een vlaggenmast op een plein in Mexico-City filmde en dit integraal uitzendt. Voor alle duidelijkheid: Boijmans is per dag maximaal acht uur open.

Maar toch, maar toch. De meeste werken mogen dan traag zijn, daarmee maken ze de boodschap Exploding Cinema wel goed duidelijk. En die is dat deze kunst zich niet aan wil passen aan de televisiecultuur. Niet toegeeft aan de snelheid, de onrust en het zappen. Deze kunst vraagt rust. Dat is even wennen, maar in veel gevallen krijg je er wel wat voor terug.

De samenstellers zijn er goed in geslaagd werken uit te zoeken die je de tijd niet alleen laten ervaren, maar die ook over tijd gaan. Soms gebeurt dat nogal letterlijk, zoals in de diaserie Du mentir-faux van de Belgische Ana Torfs. Daarin worden de vragen geprojecteerd die aan Jeanne d'Arc werden gesteld tijdens haar proces, afgewisseld met dia's van de actrice Dominique Licoppe, die haar mogelijke reacties verbeeldt. Dat klinkt pathetisch, maar in werkelijkheid is het een indringend gezicht, vooral doordat Licoppe er goed in slaagt haar blik zo gekweld en leeg te maken dat je als toeschouwer aan haar mentale staat gaat twijfelen.

Nog intrigerender zijn de werken die de tijd zelf willen beheersen. In Untitled Sequences bijvoorbeeld weet Jeff Preis beelden uit het dagelijks leven zo ritmisch te monteren dat je het gevoel krijgt dat hij de tijd met een versnellingspook beheerst. Iets soortgelijks geldt voor Glutonisity, de nieuwste film van Aernout Mik. Daarin zien we actievoerders en agenten op een barricade met elkaar in gevecht; ze lijken elkaar te willen wegslepen. Kijk je langer dan zie je dat de verwarring heeft toegeslagen: soms zijn de agenten met elkaar in gevecht, net als de demonstranten. En dan vertraagt het beeld, kijkt er een agent verdwaasd in de camera – en ineens is de vechtende kluwen een tragisch ballet waarin de dansers hun rol kwijt zijn.

Nog beter is de video Alterance van de Franse kunstenaar Pierre Bismuth. Hij projecteert op vier wanden tegelijk dezelfde straatscène in Parijs. Een pleintje, met daarnaast een metro-ingang – het geheel lijkt wel wat op een oude Cartier-Bressonfoto. We zien een vrouw in een camelkleurige jas die staat te wachten, een meisje haast zich naar beneden, twee mannen staan te praten naast de trap. Maar dan, terwijl je de verschillende wanden vergelijkt, zie je dat er op een muur ineens een man naar de wachtende vrouw toekomt; op een andere blijft ze staan wachten, maar loopt er een onbekende door het beeld, in een volgende zijn de pratende mannen verdwenen. Hoe langer je kijkt hoe meer mensen zich aandienen, alsof Bismuth hetzelfde moment tot in de eeuwigheid heeft uitgerekt. Alterance duurt 24 seconden, maar je blijft kijken, zoeken, en je verbazen. Wiebelkuiten en onrust zijn vergeten. En op de vloer blijk je heel goed te kunnen zitten.

Tentoonstelling: Exploding Cinema. Museum Boijmans Van Beuningen, Museumpark 18-20, Rotterdam. Bijzondere openingstijden: ma t/m vr 12-19u, za en zo. 11-19u. T/m 4 februari.

    • Hans den Hartog Jager