`Spaanse rechtspraak is een janboel'

Een biografie van de Spaanse onderzoeksrechter Baltasar Garzón, internationaal bekend om zijn arrestatiebevel van de Chileense ex-dictator Augusto Pinochet, zorgt voor onrust in Spanje.

Ruzie tussen regering en rechterlijke macht. De belangrijkste landelijke kranten die elkaar de oorlog hebben verklaard. Pilar Urbano, schrijfster van de geautoriseerde biografie van onderzoeksrechter Baltasar Garzón, kan tevereden zijn. Het boek, dat in mega-oplagen over de toonbank gaat, is als een bom ingeslagen in de politiek, bij justitie en in de media in Spanje. Twee drukken van in totaal meer dan 350.000 exemplaren vonden al hun weg naar de boekwinkel.

Baltasar Garzón, de boerenzoon uit Andalusië die het met hard werken schopte tot Spanjes bekendste onderzoeksrechter, spreekt tot de verbeelding. Als onderzoeksrechter van de Audiencia Nacional, de centrale rechtbank in Madrid die alle gevallen van georganiseerde misdaad behandelt, maakt Garzón al meer dan tien jaar naam als onvermoeibaar jager op ETA-terroristen, Galicische drugs-kapo's en voormalige junta-generaals. Zijn vervolging van de Chileense ex-dictator Pinochet bezorgde hem internationale faam en schiep een precedent in het internationale recht.

De vraag is wie Garzón is, want ondanks het getimmer aan de weg, mijdt Spanjes superrechter elk vraaggesprek. In zeshonderd pagina's onderzoeksjournalistiek schetst Urbano hem als een toegewijd huisvader, die een bijna naieve zendingsdrift combineert met een ijzeren discipline. Spanjes rechterlijke variant van Elliot Ness. De schurkenrol is daarbij natuurlijk weggelegd voor het geboefte dat het pad van de rechter kruist, maar ook voor de Audienca Nacional zelf. Want Spanjes centrale rechtbank blijkt een krabbenmand, bevolkt door een ontluisterende verzameling van incompetente, luie rechters en officieren van justitie, die geen scrupules kennen.

Zo mislukte de spectaculaire actie van Garzón tegen een van grootste drugs-gangsters van Spanje dankzij zijn collega-rechters. Die kunnen in een afgeluisterd telefoongesprek waarin de verschillende kwaliteit van cocaïne evident als ,,witte'' en ,,zwarte'' tonijn wordt beschreven, geen kwaad ontdekken. Hoewel er geen witte of zwarte tonijn bestaat, beschouwen ze het als een telefoontje over vistransport. Weg belastend bewijs. Het beroemde arrestatiebevel tegen Pinochet in Londen werd bijna toevallig uitgevaardigd door Garzón, omdat hij als enige op vrijdagmiddag bleef doorwerken, terwijl een verantwoordelijke collega-rechter al naar zijn weekend-huisje was gespoed. ,,Geen wonder dat Garzón zo vaak de kranten haalt. Hij is er bij terwijl de rest ligt te slapen'', aldus Urbano tijdens een gesprek in de Circulo de Bellas Artes, de culturele sociëteit van Madrid.

En dan is er de krabbenmand. Garzóns voormalige vriend en ex-collega-rechter Javier Gómez de Liaño werd drie jaar geleden plotseling beroemd nadat hij arrestatiebevelen uitvaardigde tegen de volledige top van de aan de socialisten gelieerde media-gigant Prisa, uitgever van ondermeer het dagblad El País. Aanleiding was een uiterst wankele beschuldiging van fraude. Het Hof bepaalde enkele maanden geleden dat niet alleen de aanklacht volstrekt uit de lucht gegrepen was, maar ook dat de rechter zich doelbewust had ingelaten met een samenzwering van een groep rechtse juristen en journalisten om de top van Prisa, in het bijzonder de machtige uitgever Jesús de Polanco, achter slot en grendel te krijgen. Als straf werd Gómez de Liaño voor de rest van zijn loopbaan uit de rechterlijke macht gezet.

In Urbano's boek wordt gedetailleerd beschreven hoe Gómez de Liaño in nauwe samenwerking met degenen die achter het complot zaten en met de officier van justitie de actie tegen Prisa bekokstoofde. Begin deze maand, uitgerekend in de week dat een voorpublicatie over het complot verscheen in El País, besloot de regering van premier Aznar Gómez de Liaño gratie te verlenen. Ongelukkiger had de timing niet kunnen zijn. De maatregel leidde tot woedende reacties van de rechterlijke macht, die zich door de biografie alleen maar gesteund zag in zijn beslissing de rechter te bestraffen. De regering laadt de verdenking op zich de gevolgen van een rechtse samenzwering weg te willen poetsen, wat riekt naar anti-democratisch machtsmisbruik, zo luidt de kritiek. Ook treedt zij in bevoegdheden die uitsluitend aan de rechterlijke macht toekomen.

Het idee dat Gómez de Liaño terugkeert als rechter is voor menigeen het bewijs dat Spanje een bananenrepubliek is. Helemaal zeker is dat nog niet, want de Hoge Raad moet de kwijtschelding van de straf nog bekrachtigen. De verwachting is echter dat dit zal uitlopen op een handjeklap met de regering.

In de pers is het ook oorlog. Terwijl El País als het vlaggenschip van Prisa pagina's lang de amnestie van Gómez de Liaño door de mangel haalt, wordt de rechter door een coalitie van de regeringsgezinde dagbladen El Mundo, Abc, La Razón, het weekblad Época, en ook door de katholieke omroep Cope geschetst als een slachtoffer van de duivelse machten van Jesús de Polanco. Urbano, zelf afkomstig uit het conservatieve medianest, is niet langer welkom bij haar voormalige werkgevers. De meeste conservatieve kranten weigeren ook maar een woord te schrijven over haar bestseller.

Dat is opmerkelijk, aangezien haar biografie genoeg hoofdstukken bevat die bij rechts met smaak gelezen zullen worden. De voormalige socialistische premier Felipe González, neergezet als een cynische machtspoliticus, wordt ervan beschuldigd het brein te zijn geweest achter de acties van de GAL (Grupos Antiterroristas de Liberación), de clandestiene bende die met moorden en martelingen de terreur van de ETA te lijf ging.

González ontsnapte tot dusver aan vervolging, maar Garzón heeft nog een twintigtal GAL-zaken in onderzoek, goed voor jaren van processen. Veroordeeld in verband met de GAL werden tot dusver voormalig socialistisch minister van Binnenlandse Zaken José Barrionuevo en ex-staatssecretaris Rafael Vera. Als gevolg van de door Urbano gepubliceerde feiten besloot de nieuwe leider van de socialisten, José Luis Rodríguez Zapatero, dat zijn partij de eerder beloofde financiering van hun advocaten intrekt.

Voor Garzón zelf kan de biografie ook gevolgen hebben. De Raad van de rechterlijke macht onderzoekt of de rechter zijn geheimhoudingsplicht heeft geschonden. Auteur Pilar Urbano, de kleine beweeglijke onderzoeksjournaliste die eerder succes boekte met een biografie van koningin Sofía en een portret van de Spaanse geheime dienst Cesid, vindt van niet. Garzón heeft volgens haar geen enkel dossier verstrekt en geen woord losgelaten over oude of nog lopende zaken. Negenduizend documenten, achtenveertig geraadpleegde bronnen liggen klaar als bewijs. ,,Voor Garzón gelden slechts twee richtlijnen. De wet en zijn geweten. En die heeft hij tot nu toe nooit geschonden.''