`Wahid gedraagt zich niet als een president'

President Wahid van Indonesië is nu veertien maanden aan de macht. Politicoloog Arbi Sanit maakt de balans op.

,,Van een kiai (islamitische godsdienstleraar) die president wordt, vallen twee dingen te zeggen: zijn bedoelingen zijn boven alle twijfel verheven, maar een staat is geen islamitisch internaat.'' Het presidentschap van Abdurrahman Wahid onder het ontleedmes van een paleiskijker.

De Sumatraan Arbi Sanit (61) werd als zoon van een districtshoofd in de revolutiejaren gegrepen door de politiek. Hij studeerde in de nadagen van president Soekarno en verkoos na de machtsovername door generaal Soeharto een academische loopbaan boven de practische politiek. Als student en als politiek analist aan de Universitas Indonesia spaarde hij Soekarno noch Soeharto. Met de val van die laatste, in 1998, werd niet alleen de politiek, maar ook de politieke wetenschap van knellende banden bevrijd.

De dichter en journalist Goenawan Mohamad zei een jaar of tien geleden: als Soeharto valt, moet Indonesië opnieuw worden uitgevonden. Hebben de politieke instellingen deze autoritaire president overleefd?

,,Onder Soekarno waren de staatsinstellingen al onderhevig aan erosie. Hij liet de politieke partijen op een ongezonde manier concurreren met de strijdkrachten. Het parlement werd eerst ontbonden (in 1959, red.) en daarna onderworpen aan regelmatige interventies door Soekarno, wiens regering het reglement van orde opstelde. Soeharto manipuleerde het parlement en koos zelf de afgevaardigden. Politieke partijen werden verboden of gedwongen te fuseren in machteloze satellietjes van Golkar — de politieke machine van Soeharto. De instellingen waarmee ervaring was opgedaan in de eerste vijftien jaar na de onafhankelijkheid, werden in de volgende veertig jaar verwoest. Indonesië heeft geen waarachtig parlement, geen functionerende politieke partijen en geen politiek leiderschap dat bij machte is het maatschappelijk leven te reguleren. Goenawan had gelijk.''

In welke conditie verkeren de instellingen op dit moment?

,,Sinds hij in functie is, gedraagt Wahid zich als de leider van een Javaans islamitisch internaat, niet als een president. Hij blijkt niet in staat het politieke spel te spelen overeenkomstig de eisen van het ambt. Door zich te gedragen als een kiai maakt hij het ambt kapot. Wahid heeft geen respect voor zijn functie en is daarom niet in staat respect af te dwingen. Hij functioneert niet als staatshoofd.''

,,Het kabinet, dat door Soekarno en Soeharto was gereduceerd tot een bureaucratisch lichaam, komt niet met beleidsplannen om de toestand van het land te verbeteren. Ministers zijn nog steeds `assistenten' van de president, geen creatieve beleidsmakers. Zij genieten van de macht en de faciliteiten van hun ambt, dat zij — net als in de dagen van Soekarno en Soeharto — te danken hebben aan hun loyaliteit jegens de president.''

,,Het parlement heeft nu een grote vrijheid. Het zou die moeten benutten om de democratie te versterken en om wetten te maken waarmee problemen kunnen worden opgelost. Tot nu toe heeft het zijn nieuwe vrijheid alleen gebruikt voor aanvallen op de regering. Dat is in orde, als op die manier beleidsfouten worden gecorrigeerd, maar kritiek dient in evenwicht te zijn met de productiviteit van het parlement zelf, in de vorm van wetgeving. Er is nog geen wet gemaakt en niemand snapt de prioriteiten van het parlement.''

Indonesië bevindt zich dus nog steeds in het stadium van staatsopbouw?

,,Ja, maar dat proces verloopt te langzaam. De regering-Wahid is nu ruim een jaar aan de macht, maar er zijn geen tekenen van vooruitgang. De mensen die nu ambten bekleden, missen ervaring en visie omdat zij nooit de vereiste vaardigheden hebben opgedaan. In het parlement zitten tegenwoordig gewezen universitaire docenten, kooplui en ex-ambtenaren. Als zij al lezen, dan niet over staatkunde. Politici van de PDI-P (vice-president Megawati's partij, red.) en Golkar hebben politieke ervaring, maar onder de Nieuwe Orde mochten zij niets. Zij missen elke politieke creativiteit en dragen bij tot het huidige vacuum.''

,,De politici steken meer tijd in het vergaren van macht dan in de ontwikkeling van een democratischer politiek mechanisme. De geschiedenis van deze regering illustreert dit. Wahid is van een kleine partij, maar werd president omdat de moslimpartijen de nationaliste Megawati niet vertrouwden. Bij gebrek aan draagvlak deelde hij de macht door ministersposten te vergeven aan partijen die hem hadden gekozen. Coalitiepolitiek strookt niet met ons presidentiële bestel en het duurde dan ook niet lang of Wahid ging op zijn presidentiële strepen staan door ministers te vervangen zonder overleg met hun partijleiders. Dat kwam hem op dreigementen met afzetting te staan, maar tijdens de jongste zitting van het Volkscongres bood hij Megawati meer bevoegdheden aan en toen viel de `oppositie' uiteen. Het gaat de dames en heren kennelijk om de macht, niet om het beleid.''

Toch moet Indonesië het voorlopig doen met Wahid en Megawati en hun parlementaire tegenspelers Akbar Tanjung en Amien Rais.

,,De grootste amateur is Rais (voorzitter van het Volkscongres, red.). Diens partij haalde maar 7 procent van de stemmen en je zou verwachten dat hij alles op alles zou zetten om zijn electorale basis te verbreden. Hij doet precies het omgekeerde. Hij ergert mensen met zinloze kritiek en irrationele dreigementen. Ik heb op hem gestemd, maar dat doe ik niet meer. Golkar- en parlementsvoorzitter Akbar Tanjung is nog de meest professionele van het stel. Die weet meestal oeverloze polemieken te vermijden en de nationale prioriteiten in het oog te houden. Maar hij torst de last van het verleden en zolang er geen verbetering optreedt in de toestand van het land, wordt dat verleden hem niet vergeven. Op Megawati heb ik veel kritiek gehad, gezien haar tien jaar zwijgen in het parlement, maar de laatste tijd toont ze zich een veel beter politicus dan Rais. Megawati lijkt zich te realiseren dat het land wel grotere problemen heeft dan Wahid, en dat diens vervanging die problemen niet oplost. Bovendien acht ze dit strijdig met ons systeem. De president is gekozen voor vijf jaar, tenzij hij de grondwet schendt, en dat is onbewezen.''

Hoe luidt de prognose?

,,De huidige, instabiele toestand, vol politieke conflicten, met economische groei, maar door het uitblijven van buitenlandse investeringen niet veel, zal nog zo'n tien tot vijftien jaar duren. Pas dan zal een nieuwe lichting politici opstaan. Nieuwe, creatievere mensen, uit de ambtenarij, van de universiteiten. Zij komen op zijn vroegst naar voren bij de verkiezingen van 2004. Dan moeten ze het waarschijnlijk nog afleggen tegen de senioren en pas in 2009 zullen ze posten veroveren.''

,,Wahid kan zijn positie intussen op verschillende manieren handhaven: door zijn regeerstijl aan te passen aan de waardigheid van zijn ambt, door Megawati daadwerkelijk meer bevoegdheden te geven, maar ook door de publieke opinie voor zich te winnen met politieke successen. Staatsgrepen zitten er niet in. De generaals zijn in het defensief en kunnen Wahid hoogstens dwarsbomen om hun resterende belangen veilig te stellen. Politieke chaos op grote schaal is niet aan de orde, maar onrust op kleine schaal, in de rebelse regio's, zal doorgaan. De deur voor afscheiding van deze gebieden is afgesloten door het ontbreken van internationale steun, maar bij gebrek aan creatieve oplossingen zullen er genoeg bronnen van onvrede blijven. We zullen dus nog geruime tijd doormodderen.''