Poetins beleid: nationaal belang als maatstaf

Pragmatisme kenmerkt het buitenlands beleid van Vladimir Poetin, nu één jaar president van Rusland. Het nationaal belang gaat voor, en Rusland loopt aan niemands leiband.

Op Eerste Kerstdag gaf Vladimir Poetin op televisie een uiteenzetting over zijn buitenlandse beleid. ,,In de Sovjet-tijd maakten we de wereld zo bang, dat er enorme militaire en economische blokken ontstonden. Profiteerden we daar nu werkelijk van? Natuurlijk niet'', zei Poetin, om daarna af te rekenen met zijn voorganger Boris Jeltsin. ,,Tien jaar geleden besloten we kennelijk dat iedereen ons met heel zijn hart bemint. Dat liep ook niet goed af. We moeten af van imperialistische ambities, maar wel begrijpen waar onze belangen liggen.''

Het Westen heeft een jaar de tijd gehad om te wennen aan de nieuwe zakelijkheid van Vladimir Poetin. Op de G8-conferentie in Okinawa maakte de Russische leider een goede indruk op collega-wereldleiders. Ondogmatisch, goed geïnformeerd, besluitvaardig, vond men. Tony Blair ging als eerste aan de slag om een speciale band met de nieuwe man te smeden en slaagde daarin wonderwel. Het duo liet zich onlangs in hemdsmouwen filmen in een Moskouse bierkelder.

Poetin is een reislustig president. Waar voorganger Jeltsin soms langdurig onderdook om ,,te werken met documenten'', raast hij de aardbol over. In één jaar bezocht hij 21 landen. Een Russische criticus merkte schamper op dat Jeltsin pretendeerde dat hij afwezig was, terwijl Poetin pretendeert dat hij aanwezig is.

Toch veranderde er wel degelijk iets. Het meest markant is Poetins aandacht voor landen die op Washingtons lijst van `zorgstaten' staan (voorheen schurkenstaten). Het Kremlin haalde de banden met Miloševic aan en liet de Joegoslavische leider laat en met tegenzin vallen. Poetin bezocht Angola, Noord-Korea en Cuba; binnenkort volgt Libië. Iraks minister van Buitenlandse Zaken Tareq Aziz was na een bezoek aan Moskou uitgelaten over de nieuwe wind in het Kremlin. Ook herriep Rusland een geheim memorandum met de VS uit 1995 om geen wapens aan Iran te leveren.

De anti-Kremlin krant Segodnja stelde gisteren dat de president ,,danst op het oude refrein van de Sovjet-Unie''. Verzet tegen Amerikaanse hegemonie en een onafhankelijke koers van het Westen staan inderdaad centraal in de Poetin-doctrine. In dat kader past ook het aanhalen van de banden met India en China. Bij een confrontatie met het Westen vormt zo'n Aziatische alliantie een garantie tegen isolement.

Maar onder Poetin houden zakelijke belangen geopolitieke overwegingen in evenwicht. In een interview erkende Poetin onlangs dat de strijd verschoven is van de militaire naar de economische sfeer, en dat Rusland op dat slagveld een middenmoter is. Europa heeft Rusland slechts olie, gas en grondstoffen te bieden. De Derde Wereld is evenwel nog steeds een afzetmarkt voor Russische industriële producten: metallurgie, wapentuig, kerncentrales. Van mindere allooi dan Westerse waar, maar aantrekkelijk geprijsd.

Zo verkocht Poetin New Delhi begin oktober een vliegdekschip en voor bijna drie miljard dollar aan tanks, gevechtsvliegtuigen en artillerie. In Irak ligt de winst in exploratie van nieuwe olievelden en ruilhandel via het `voedsel voor olie'-programma, aan Iran levert Rusland kerncentrales en – binnenkort – technologie om tanks en straatvliegtuigen te produceren. Ook in Cuba ging het vooral over het voltooien van een Russische kerncentrale, investeringen van 300 miljoen in de Cubaanse nikkelmijnen en een regeling voor de schuld van 20 miljard dollar uit de Sovjet-tijd. Fidel Castro liet Poetin overigens na vele broederlijke omhelzingen met lege handen vertrekken.

En het Westen? Poetin heeft geen behoefte aan kritiek op zijn oorlog in Tsjetsjenië of zijn persbeleid. Frankrijk, dat zich scherp uitliet over Tsjetsjenië, liet hij lang links liggen. Anonieme Franse diplomaten noemden Poetins gedrag `pruilerig'. Bezorgdheid over de persvrijheid doet hij af met vrome algemeenheden en soms een ruwe grap. Zo zei hij in Canada over zijn pogingen de media aan banden te leggen: ,,Een echte man moet het altijd proberen, een nette vrouw moet altijd tegenstribbelen.'' Anderszijds stelde hij het Westen gerust door het meest hervormingsgezinde kabinet te benoemen sinds de vroege Jeltsin-jaren.

,,Hij wil overal geliefd zijn'', zegt Boris Nemtsov, een leider van de Russische hervormers gisteren. ,,Let op: zijn bezoek aan Noord-Korea ging gepaard met een bezoek aan Japan, na Cuba reisde hij meteen door naar Canada. Ik voorspel dat hij binnenkort Libië met Italië combineert, en Irak met Turkije. Poetin weet dat Rusland geen economische grootmacht is, maar hij wil wel belangrijk zijn voor het Westen. Bijvoorbeeld als brug tussen het Westen en de outcasts.''

Dat Poetin die rol ambieert, blijkt uit de dubbele boodschap aan `schurkenstaten'. Zo is hij voor beëindiging van de sancties tegen Irak, maar voegt hij daaraan toe dat Irak VN-inspectie moet accepteren. De Noord-Koreaans leider Kim Jong Il liet hij weten dat diens rakettenprogramma de stabiliteit in de regio ondergraaft. En hij een bezoek van de Palestijnse leider Arafat etaleerde Poetin zijn steun voor het vredesproces door demonstratief de Israelische premier Barak te bellen. Geen gedrag voor iemand die slechts anti-Westerse sentimenten wil opstoken.

Het grootste vraagteken is nu de relatie met Washington. President Clinton wekte deze zomer wrevel toen hij in Moskou de anti-Kremlin zender NTV een exclusive gunde. Poetin investeerde van zijn kant nauwelijks in het door de verkiezingen naar binnen gekeerde Amerika en veroorloofde zich wat provocaties. Het bezoek aan Cuba – en aan de Russische spionagepost aldaar – was zo'n speldenprik, de duikvlucht van Russische MiGs boven het vliegdekschip Kitty Hawk in oktober paste ook in dat patroon. Poetin bewijst daarmee dat hij niet aan de Amerikaanse leiband loopt; balsem voor de Russische ziel.

Met het aantreden van George W. Bush wordt het serieus. Analist Michael McFaul stelde in de International Herald Tribune dat Poetin de dynamiek van de onderlinge relatie heeft veranderd. Onder Jeltsin reageerde Rusland in de regel op Amerikaanse initiatieven, nu is Amerika de passieve partij. ,,Eerlijk gezegd kunnen velen in Washington dat niet verkroppen.'' Er ligt genoeg splijtstof op tafel: de uitbreiding van de NAVO, het Amerikaanse rakettenschild, wapenleveranties aan Iran. Bush zal snel een ferme streep in het zand willen trekken; op wapenleveranties aan Iran zullen sancties volgen. Maar Poetin lijkt er de man niet naar om in zo'n duel van wilskracht als eerst met zijn ogen te knipperen.