Geloven in Oz

Het Land van Oz is het land waar je je thuis voelt. En thuis is alles goed. Tenminste, zo is het in de Wizard of Oz-boeken. Onlangs verscheen een geheel herziene `Centennial Edition' van het eerste jongensboek voor meisjes.

,,Het is altijd het beste om te beginnen bij het begin,'' zegt Glinda, de goede heks uit het noorden, tegen Dorothy, wanneer ze het kleine meisje uit Kansas de weg wijst naar Emerald City en zo, uiteindelijk, terug naar huis. ,,Just follow the Yellow Brick Road.'' De befaamde MGM-musical uit 1939, waar deze scène uit afkomstig is, en die Judy Garland onsterfelijk maakte als Dorothy, zal voor veel mensen de eerste en enige kennismaking met The Wizard of Oz zijn. Maar de film, aanvankelijk een financiële flop, markeerde bepaald niet het begin van de immense populariteit van Dorothy, haar drie vriendjes de Scarecrow, de Tin Woodman en de Cowardly Lion (de Vogelverschrikker, de Blikken Man en de Laffe Leeuw), en hun avonturen in het Land van Oz. De opmars van `Oz' als cultureel icoon en favoriet Amerikaans sprookje was al 39 jaar eerder begonnen, met de publicatie van een revolutionair nieuw kinderboek van L. Frank Baum, The Wonderful Wizard of Oz.

Het is dit jaar precies een eeuw geleden dat Baum (1856-1919) het eerste van zijn veertien boeken over Dorothy en het Land van Oz publiceerde. In de tussentijd is het verhaal uitgegroeid tot een onvervreemdbaar deel van de Amerikaanse folklore. Oz is niet alleen een plaats in de verbeelding, het is ook een levensgevoel. Dat illustreerde bijvoorbeeld de vierdaagse Oz-extravaganza die de International Wizard of Oz Club afgelopen juli in Bloomington, Indiana organiseerde, om het honderdjarig bestaan van het boek te vieren. Voor de honderden verklede bezoekers waren er onder meer lezingen van Baums nazaten, een Wizard in een luchtballon, een memorabilia-ruilmarkt, Meet-a-Munchkin panel met liliputter-acteurs uit de film en – uniek in de geschiedenis van de Club, want tot voor kort taboe – een workshop over de speciale betekenis van Oz voor homoseksuelen.

Bovendien verscheen onlangs een geheel herziene `Centennial Edition' van The Annotated Wizard of Oz uit 1973, van Michael Patrick Hearn. Het is een monumentaal, bijzonder mooi vormgegeven boek geworden, voor volwassenen die hun Oz-gevoel nog niet zijn kwijtgeraakt. Hearn, 's werelds grootste expert op het gebied van Oz-studies, voorzag het werk van een lange introductie en biografische schets van Baum, zeldzame foto's en illustraties, een amusant, krankzinnig uitgebreid notenapparaat, bibliografie en een appendix gewijd aan de illustrator van The Wonderful Wizard of Oz, W.W. Denslow. Maar wat het boek vooral de moeite waard maakt, is de facsimile reproductie van de eerste editie van de Wizard, compleet met de oorspronkelijke 24 kleurenplaten en meer dan honderd tekeningen van Denslow. Alleen al die illustraties maken in één oogopslag duidelijk waarom dat boek zo'n gigantische bestseller werd dat de uitgever de exemplaren niet snel genoeg kon laten bijdrukken The Wonderful Wizard of Oz was de Harry Potter van 1900.

Girl power

Het succes van de Wizard was meer dan een kwestie van innovatief kleurgebruik en op art nouveau en Japanse houtsneden geïnspireerde lijnen. Baum bood zijn lezertjes iets nieuws: een modern, authentiek Amerikaans sprookje dat wilde amuseren, niet beleren. ,,Het verhaal van The Wonderful Wizard of Oz werd uitsluitend geschreven om de kinderen van vandaag een plezier te doen'', schrijft hij in zijn introductie. ,,Het wil een gemoderniseerd sprookje zijn, waarin de verbazing en het plezier bewaard zijn gebleven en het verdriet en de nachtmerries zijn weggelaten.'' Kinderboeken moeten léuk zijn, stelt Baum in deze `onafhankelijkheidsverklaring van de jeugdliteratuur'. Ook in andere opzichten was Baum zijn tijd ver vooruit. Onder invloed van zijn progressieve idealen kreeg het Land van Oz met elk nieuw Oz-boek steeds duidelijker vorm als een socialistische, matriarchale utopie. Tegenwoordig wordt zijn Wizard of Oz wel beschouwd als het eerste feministische kinderboek, en een onverbloemd manifest voor girl power.

Hoe een blanke, middelbare man uit een goedburgerlijk milieu in de negentiende eeuw tot een dergelijke ongebruikelijke visie kwam, is al een boeiend verhaal op zich. En het zalweinig verwondering wekken dat daarin een belangrijke rol is weggelegd voor sterke vrouwen, schoonmoeders en heksen. Het levensverhaal van Baum is al bijna net zo fascinerend als zijn Oz-verhalen, merkt Hearn terecht op.

Baum, zoon van een oliebaron, was een idealistische dromer, die aan twee jaar militaire academie een levenslange aversie overhield tegen zowel scholen als het leger. Hij begon aan een kleurrijke carrière volgens het principe `twaalf ambachten, dertien ongelukken', waarbij hij altijd optimistisch en bevlogen onder meer werkte als journalist, kippenfokker, acteur, toneelschrijver, handelsreiziger in porselein, eigenaar van een `winkel van Sinkel', handelaar in olie, etaleur, hoofdredacteur, en uiteindelijk als kinderboekenauteur, musicalproducent en filmmaker.

In 1882 trouwde hij met de twintigjarige Maud Gage, dochter van de bekende feministe Matilda Joslyn Gage. De invloed van deze vrouwen op Baums werk kan nauwelijks worden overschat. Matilda Gage was een van de opstellers van de Woman's Bill of Rights, schreef samen met Elizabeth Cady Stanton en Susan B. Anthony aan de History of Woman Suffrage (1881-1886), en publiceerde een eigen werk, Woman, Church, and State (1893), waarin ze haar ideeën over het matriarchaat uiteenzette. Ook pleitte ze voor een historische herwaardering van heksen als onafhankelijke wijze vrouwen met een duidelijke rol in de samenleving, indertijd een nieuw en gewaagd standpunt. Net als beide vrouwen sprak Baum zich uit voor suffragettes, tegen georganiseerde religie, en tegen de uitbuiting van arme boeren door banken en regering.

Al deze ideeën zijn al in de kiem aanwezig in The Wonderful Wizard of Oz, in feite het eerste jongensboek voor meisjes. In een tijd waarin meisjes geacht werden thuis te zitten, stuurde Baum zijn zelfstandige heldin de wijde wereld in op een ontdekkingsreis naar zichzelf. Onderweg helpt ze drie zwakkere mannelijke personages, vernietigt ze twee slechte heksen en ontmaskert ze de enige mannelijke machthebber in Oz, de Great Wizard, als een charlatan. De zaken waar haar drie vriendjes naar zoeken, een brein, hart en moed, zijn precies ook de kwaliteiten die Dorothy in zichzelf ontwikkelt door uit haar ervaringen te leren. Uiteindelijk blijkt dat de kracht die ze dacht te missen altijd al in haar aanwezig was de magische schoentjes die ze nodig had om naar huis te kunnen had ze al die tijd gedragen.

Vuurpijl

In zijn tweede Oz-boek, The Marvelous Land of Oz (1904), werkt Baum zijn progressieve denkbeelden verder uit. Er zijn nu uitsluitend vrouwelijke machthebbers in Oz. Het gebruik van magie is voorbehouden aan deze vrouwen, en mag alleen ten goede van de bevolking aangewend worden. Als klap op de vuurpijl verandert in dit boek een jongen, Tip, dankzij de hulp van de goede heks Glinda in het meisje Ozma. Ozma wordt vervolgens de heerseres over heel Oz. ,,Curiouser and curiouser'', zou Dorothy's lotgenootje Alice zeggen.

De film heeft een aanmerkelijk minder radicale benadering van girl power. Ook de film-Dorothy verlangt aanvankelijk naar iets beters, naar een plaats voorbij de regenboog waar, zoals het liedje zegt, ,,al de dromen die je durft te dromen ook echt uitkomen''. Maar eenmaal in Oz komt zij al snel tot het inzicht dat ,,there's no place like home'', ook al is dat het grauwe, vlakke Kansas. En voor ze weer terugkeert, verklaart ze in feite via een interessante cirkelredenering dat haar verlangens en ambities nooit verder zullen reiken dan haar eigen achtertuin: ,,Als ik ooit opnieuw ga zoeken naar wat mijn hart begeert, zal ik niet verder kijken dan mijn eigen achtertuin. Want als het daar niet is, heb ik het nooit echt verloren.'' Deze good girl is tevreden met wat ze al heeft.

Waar de MGM-musical Dorothy's `thuis' ondubbelzinnig situeert in Kansas, heeft Baum een wat ambivalentere houding tegenover het begrip, zoals blijkt uit deze ironische discussie tussen Dorothy en de Vogelverschrikker:

,,Ik kan niet begrijpen waarom je dit mooie land zou willen verlaten om terug te gaan naar de droge, grijze plaats die je Kansas noemt.''

,,Dat is omdat je geen brein hebt,'' antwoordde het meisje. ,,Hoe saai en grijs onze huizen ook zijn, wij mensen van vlees en bloed zouden er liever wonen dan in welk ander land ook, ook al is het nog zo mooi. There is no place like home.''

De Vogelverschrikker zuchtte.

,,Natuurlijk kan ik het niet begrijpen,'' zei hij. ,,Als jullie hoofden gevuld waren met stro, zoals het mijne, zouden jullie waarschijnlijk allemaal op de mooie plekken wonen, en dan zouden er geen mensen meer over zijn in Kansas. Het is een geluk voor Kansas dat jullie hersens hebben.''

`Thuis' is, net als `Oz', zowel een plaats als een gevoel. In The Emerald City of Oz (1910) raakt dat gevoel definitief losgeweekt van Kansas bij Baum een veel armere, eenzamere en hardere plek dan in de film. Uncle Henry en Aunt Em hebben uit geldnood een hypotheek moeten nemen op de boerderij, die vervolgens in beslag wordt genomen door de bank. Met Dorothy verhuizen ze voorgoed naar Oz, nu een goed georganiseerde socialistische utopie, waar geen arme mensen zijn, waar eigendom en geld niet bestaan, waar werk wordt afgewisseld met spel, waar rechtvaardigheid bestaat en waar de meest uiteenlopende bevolkingsgroepen vreedzaam samenleven onder capabele vrouwelijke heersers. `Thuis' is immers geen plek waar mensen uitgebuit worden. `Thuis' is niet zozeer de plaats waar je vandaan komt, maar de plaats waar je wilt zijn Oz dus.

Dé grote teleurstelling van de verder zo charmante MGM-film is dan ook dat die het bestaan van een dergelijke plek ontkent. Dorothy wordt, nu weer geheel sepiakleurig, wakker in haar eigen bed in Kansas, en Auntie Em vertelt haar dat het allemaal slechts een boze droom was. Een boze droom? De glorieuze Technicolor van Oz een boze droom, want de werkelijkheid is nu eenmaal grauw? ,,Well that's no use - we want it to be real. WE BELIEVE!'' schreef de Britse krant The Guardian hierover, in een lijstje met de slechtste filmfinales aller tijden. En zo is het.

De realiteit van Oz valt immers niet te ontkennen. Dat ondervond Baum, toen hij aan het eind van The Emerald City via een brief van Dorothy aankondigde dat er geen verhalen over Oz meer zouden komen omdat het land met een nieuwe onzichtbare barrière zou worden beschermd tegen de buitenwereld en hij onder druk van zijn lezers werd gedwongen om per `wireless' weer contact te leggen met Dorothy. Dat besefte ook zijn uitgeverij, Reilly & Lee, die na Baums dood de schrijfster Ruth Plumly Thompson verzocht om de Oz-serie voort te zetten (zij voegde nog 19 delen aan de reeks toe). Dat begrepen de Amerikaanse bibliotheken die in de jaren veertig en vijftig Baums boeken weerden, vanwege de vermeende communistische sympathieën en de `immorele' rol van heksen in zijn werk. Dat wist de koper die een half jaar geleden op een veiling 666.000 dollar neertelde voor de magische rode schoentjes uit de musical. En dat weet ieder kind dat er wel eens op uit is getrokken, op zoek naar haar `heart's desire'.

Film `The Wizard of Oz' op tv, 31 dec, BBC 1, 16.30-18.10u

L. Frank Baum: `The Annotated Wizard of Oz. Centennial Edition' Geredigeerd en voorzien van noten door Michael Patrick Hearn. Norton, 396 blz. Prijs £25