Een anti-held als stille ster

Na anderhalf jaar regeren geldt Eichel als de stille ster in het rood-groene kabinet van bondskanselier Schröder. De Duitse schulden waren sinds de hereniging verveelvoudigd tot 1.500 miljard mark. Eichel legde een drastisch ombuigingsprogramma op tafel. Een jaar later, zomer 2000, lukte het hem een grootscheepse belastingverlaging voor elkaar te krijgen. Sindsdien kan de reputatie van de minister niet meer stuk.

`Als Europeanen mogen we best een beetje zelfbewuster zijn. De euro heeft zijn werk uitstekend gedaan'', vindt Hans Eichel (59), de Duitse minister van Financiën. Hij zetelt in het gerenoveerde ministerie aan de Berlijnse Wilhelstrasse, ooit het machtscentrum van Hitlers Rijksluchtvaart-minister Hermann Göring.

Ijverig somt Eichel op: ,,Sinds de invoering van de euro gaan alle belangrijke cijfers in Europa omhoog. De economie groeit veel beter. De werkgelegenheid neemt toe. We hebben een verbazingwekkende prijsstabiliteit, ondanks de sterk gestegen olieprijzen. De rente is ook laag. Conclusie: de Europese interne markt functioneert.''

Er is geen enkele reden voor de burgers om hun geloof in de nieuwe munt te verliezen, meent de minister. Sterker, de stijgende koers van de europese munt tegenover de dollar wijst er eerder op dat de zwakke fase van de euro voorbij is. Misschien, zegt Eichel, was het achteraf slimmer geweest met de invoering van de euro twee jaar geleden meteen ook de nieuwe bankbiljetten en munten in omloop te brengen. ,,Ik wil niemand een standje geven. Degenen die destijds het besluit namen, meenden dat het technisch niet mogelijk was. Maar psychologisch was het belangrijk geweest de euro meteen cash te introduceren.''

De meerderheid van de Duitsers (62 procent) mag volgens de opiniepeilers nog altijd weinig vertrouwen hebben in de Europese munt, hun vertrouwen in Hans Eichel is groot. Hij hoort tot de drie populairste politici van het land. Dat komt niet omdat Eichel geestig is of op een kleurrijk verleden kan bogen zoals Joschka Fischer van de Groene Partij, die de sprong maakte van kraker naar prominent minister (Buitenlandse Zaken) in driedelig pak.

Eichel is eerder een anti-held. Toen de sociaal-democraat, die jarenlang minister-president was in Hessen, anderhalf jaar geleden de omstreden Oskar Lafontaine opvolgde, werd hij zo `saai als een paperclip' genoemd. Eichel had het charisma van een `vochtige noedel', schreef de Duitse pers.

,,Hij danst niet als Fred Astaire en zingt niet als Caruso, maar hij is een noeste werker'', zei kanselier Schröder over zijn nieuwe minister. Hij prees Eichel vanwege zijn ,,buitengewone bekwaamheid, zijn precisie en eerlijke politieke werk''. Eichel had de economisch sterkste deelstaat van Duitsland Hessen, met Frankfurt als financieel centrum, jarenlang succesvol bestuurd.

De financiële wereld haalde opgelucht adem toen Eichel de plaats van Lafontaine innam.

Na anderhalf jaar regeren geldt Eichel als de stille ster in het rood-groene kabinet. ,,Onze financiële situatie is ruïneus'', stelde hij bij zijn aantreden voorjaar 1999 ernstig vast na grondige bestudering van het Duitse huishoudboekje. Bijna een kwart van de begroting ging op aan rentebetalingen (82 miljard mark). De schulden van de staat waren sinds de Duitse hereniging verveelvoudigd tot 1.500 miljard mark. De ,,opmars naar de schuldenstaat'' moest dringend gestopt worden, hield Eichel de Duitsers voor. Bezuinigen werd het motto in plaats van uitgeven zoals Lafontaine had gepropageerd.

Eichel legde een drastisch ombuigingsprogramma op tafel. Er moest 30 miljard mark worden bezuinigd om de overheidsuitgaven te beteugelen. Wist Duitsland de komende jaren consequent geld te besparen, dan zou het tekort op de begroting in 2006 zijn weggewerkt. Alleen al met de blik op de euro, moest Duitsland als grootste economie van West-Europa toch in staat zijn het goede voorbeeld te geven, vond Eichel. Een jaar later, zomer 2000, lukte het hem een grootscheepse belastingverlaging voor elkaar te krijgen. De tarieven voor burgers en bedrijven gaan per 1 januari sterk omlaag zodat ondernemers meer investeren en banen scheppen.

Sindsdien kan de reputatie van de minister niet meer stuk. Eichel is de Superman (Super-Hans) van Duitsland, schreef Stern. Der Spiegel noemde hem de Herkules van het kabinet. In binnen- en buitenland oogst de minister lof voor zijn politiek van minder uitgeven, minder belastingen en meer eigen verantwoordelijkheid. Eindelijk was de `Duitse ziekte' overwonnen, stelde de Amerikaanse International Herald Tribune vast. Eichel geldt inmiddels als de lieveling van de kanselier omdat de nuchtere rekenmeester Schröders kabinet het predikaat van betrouwbaarheid heeft gegeven.

U wordt de `Sparkommissar' van Duitsland genoemd. Sommigen vinden dat u teveel bezuinigt. Bent u blij met die bijnaam?

,,Wij bezuinigen omdat we voor de volgende generatie geen berg met schulden willen achterlaten. Ook bezuinigen we om ons geld gerichter te kunnen besteden. Duitsland heeft meer investeringen in onderwijs en onderzoek nodig. Daarom krijgt het ministerie van Onderwijs er dit jaar bijna tien procent bij, terwijl de totale uitgaven met 0,4 procent dalen.

,,Verder bezuinigen we om de infrastructuur te verbeteren en uit te breiden. Tegelijkertijd willen we de belastingen en premies laten dalen. Dat is het beste programma voor economische groei. Het verminderen van de staatsschuld garandeert op lange termijn de beste groei. Dit financiële beleid is niet alleen een bezuinigingsprogram, het is zeker ook een programma voor welvaart.''

Kunnen de belastingen verder omlaag zodra het tekort op de begroting is weggewerkt?

,,Pas in 2006 zullen we geld over hebben, iets dat in andere Europese landen nu al het geval is. Ook hun antwoord is precies deze gecombineerde strategie, vooral het verminderen van de staatsschuld. We doen al het nodige. De honderd miljard opbrengst bijvoorbeeld van de telecommunicatielicenties gebruiken we volledig om de schuld te verlagen. Honderd miljard minder schuld, betekent jaarlijks vijf miljard minder rentelasten. Tegelijkertijd verlagen we de belastingen. Volgens mij is deze combinatie de juiste weg tot 2006.

,,Ik denk niet dat een politiek waarbij louter de belastingen worden verlaagd op de toekomst is gericht. Dat is een zeer eenzijdige politiek van de huidige generatie. Bij ons verdient het verminderen van de schuldenberg prioriteit, alleen al uit demografisch oogpunt. Denkt u alleen al aan het stijgende aantal bejaarden.

,,We kunnen ons niet permitteren dat er zulke hoge bedragen aan aflossing en rente over de schuld worden betaald als nu het geval is. Het zal nog tot 2006 duren voordat we 35 jaren van stijgende schulden kunnen afsluiten. De laatste evenwichtige begroting werd in 1970 voorgelegd onder kanselier Willy Brandt. Sindsdien is er geen begroting geweest waarin de schulden niet verder zijn gestegen. Het probleem is natuurlijk de Duitse eenwording, die heel veel geld kost - anders dan destijds werd ingeschat.''

Is het Oosten niet een vat zonder bodem? De economische opbouw heeft ruim 1.700 miljard mark opgeslokt; een einde van de subsidies is nauwelijks in zicht.

,,Nee, het Oosten zal niet eeuwig gesubsidieerd worden. Er wordt vooruitgang geboekt, al gaat het langzaam. Als de industrie zo groeit als nu, is over tien jaar de aansluiting met West-Duitsland bereikt. Maar wil de infrastructuur in het Oosten het niveau bereiken van West-Duitsland, valt er nog heel veel te doen. Die kosten mogen echter niet worden doorgeschoven naar toekomstige generaties.''

De vakbonden hebben nogal geprotesteerd tegen de bezuinigingen, de belastingverlaging voor het bedrijfsleven en tegen de oorspronkelijke plannen voor aanpassing van het pensioenstelsel. Zijn de grenzen van het hervormen alweer bereikt?

,,Soms zeggen de bonden tegen me: bezuinig je niet teveel. Maar in feite hebben ze geaccepteerd dat bezuinigen sociaal rechtvaardig is. We doen het om minder schulden achter te laten. Het is sociaal onrechtvaardig om de volgende generatie voor de lasten te laten opdraaien. Zowel de bonden als de SPD hebben dat inmiddels volkomen aanvaard.

,,Wat de pensioenen betreft, hebben regering en bonden een compromis bereikt. Het is echter duidelijk, dat de demografische problemen niet alleen door pensioenhervormingen kunnen worden opgelost. Het verschil tussen de leeftijd waarop mensen stoppen met werken en de wettelijke pensioenleeftijd is te groot. Voor elk jaar waarmee we dit gat kunnen verkleinen, kan de pensioenpremie met 1 procentpunt worden verlaagd.''

De regering is voor talloze wensen van de vakbonden en de linkse vleugel in de SPD-fractie door de knieën gegaan: ondernemingsraden krijgen meer medezeggenschap, de geringe flexibilisering die er is op de arbeidsmarkt wordt ongedaan gemaakt, deeltijdwerk wordt wettelijk verplicht. Dat betekent meer, niet minder bureaucratie en kosten voor werkgevers. Is het alweer afgelopen met de economische modernisering?

,,Dat zie ik niet zo. Wat doen we? We maken een eind aan misbruik van flexibele werknemers. Volgens de wet kunnen bedrijven personeel zonder opgaaf van redenen vier keer een half jaar een tijdelijk contract geven. Met een truc weten veel ondernemers deze periode te verdubbelen zodat ze ruim vier jaar over tijdelijk personeel beschikken. Zo kun je mensen niet behandelen. Wij zeggen: een flexibele baan voor drie jaar is genoeg. Dan moet een ondernemer weten of iemand een vaste baan kan krijgen.

,,Bij deeltijdwerk zijn we door Nederland geïnspireerd. Dat is voor ons een uitgesproken voorbeeld. Fulltime werknemers krijgen nu het wettelijk recht om in deeltijd te werken, mits het de belangen van het bedrijf niet in de weg staat. Wij willen graag dat er ook in Duitsland meer parttime banen komen. Wij kunnen iets leren van kleine landen in Europa zoals Nederland, Denemarken, Zweden. Niet alleen op het gebied van de arbeidsmarkt, ook wat de financiële politiek betreft.

Hebben de trage hervormingen bij het vernieuwen van het sociale stelsel ook iets met de Duitse mentaliteit te maken?

,,Nee, dat geloof ik niet. We lagen lange tijd met het Duitse model aan kop. Ook in de jaren zeventig. Kennelijk zijn er fasen – dat maakt ieder land mee – waarin hervormingen stroever verlopen. Inmiddels is het ons gelukt uit die positie te komen. Dat wordt internationaal gerespecteerd. We consolideren niet alleen de begroting en hervormen het belastingsysteem. Ook justitie, het leger en het pensioenstelsel worden vernieuwd. We willen ook de gezondheidszorg renoveren. Soms denken we: overladen we de mensen niet met hervormingen. Tegelijkertijd heeft Duitsland de markt voor telecommunicatie en energie geliberaliseerd, wat enorme prijsdalingen tot gevolg heeft. Dat hebben ook veel andere Europese landen gedaan.

,,Daarom zeg ik: Europa hoeft niet zo kleinmoedig te doen. We kunnen best offensiever zijn. Amerika heeft een geweldige ontwikkeling doorgemaakt, maar ook daar is het niet alles goud wat er blinkt. Het hoge tekort op de betalingsbalans en de lage spaarquote baren ons grote zorgen. Dat zijn risico's, net als de lage groei in Europa lang een risico was. Maar we hebben het tij gekeerd. Dat moeten we als Europeanen veel duidelijker maken.''

President Wim Duisenberg van de Europese Centrale Bank is gekritiseerd vanwege zijn gebrekkige pr-beleid omtrent de zwakke euro. Kan hij de volledige periode uitdienen?

,,Ik vind die kritiek niet terecht. Duisenberg vertegenwoordigt een heel jonge organisatie. Iedereen is ongeduldig. Kijk toch eens naar het resultaat. In de euro-zone ziet alles er positief uit. Ik zie het probleem niet. Duisenberg is voor acht jaar benoemd en dat wordt door geen politicus in twijfel getrokken. Niemand van ons heeft enige reden zijn autoriteit ter discussie te stellen. Dat zou ook reuze dom zijn.''