NS-debacle is symptomatisch

Het kabinet heeft geen gelukkige hand in het ontwerpen van publiek-private constructies. In het geval van de Betuwelijn is sprake van een volledige mislukking daar alle private betrokkenheid ontbreekt, zodat de belastingbetaler het volledige risico draagt van de nog dagelijks oplopende dramatische verliezen. Ook de HSL wordt gefinancierd op een wijze, die het risico van de exploitatie eenzijdig bij de overheid legt. Projectleiding en bedrijfsleven wrijven zich lachend in de handen ten koste van de belastingbetaler. De poging marktwerking te organiseren op het spoor is volledig mislukt door ondoordachte regelgeving. De NS zakken dagelijks verder weg in het moeras van ontreddering en wanbeleid. Het wachten is slechts op het aftreden van de directie in het voetspoor van Den Besten. De veiling van de mobiele telefonie heeft de Nederlandse samenleving ongeveer vijftien miljard gekost door de foutieve opzet van staatssecretaris De Vries. Ondergronds bouwen komt niet van de grond omdat het ministerie van Verkeer en Waterstaat alleen maar denkt aan asfaltering door de overheid.

De achtergrond van al deze mislukkingen is het volledig ontbreken van de specialistische deskundigheid, nodig voor het ontwerpen en uitvoeren van publiek-private constructies en privatiseringen van tot zover publieke activiteiten. Het komt in dit verband aan op grote zorgvuldigheid, aandacht voor details, grondige theoretische kennis en praktische ervaring. De noodzakelijke expertise is wel in het buitenland, maar niet in ons land voorhanden. Helaas is het kabinet niet bereid de elders beschikbare kennis aan te boren.

Het nieuwste voorbeeld in de reeks van mislukkingen is de komende veiling van benzinestations. Toen minister Wijers in 1998 besloot nieuwe locaties langs de snelweg te veilen, was het oogmerk toetreding van nieuwe exploitanten van benzinestations, zodat de consumenten daarvan profiteren door lagere prijzen en betere service. Evenzeer als in het geval van de verruiming van de openingstijden van de winkels stond het belang van de consumenten voorop. Daaraan werden door hem de belangen van werkgevers en werknemers terecht ondergeschikt gemaakt. Minister Jorritsma die uiteraard niet op de hoogte is van het construeren van een geschikt veilingmechanisme, staat nu toe dat de gevestigde oliemaatschappijen meebieden op bestaande benzinestations en op locaties voor nieuwe benzinestations. Daardoor zijn potentiële concurrenten bij voorbaat kansloos. De consumenten betalen het gelag, doordat de oliemaatschappijen hun monopoliemacht versterkt zien, waardoor zij in de gelegenheid zijn geringere service te combineren met hogere prijzen.

Men kan minister Jorritsma niet haar gebrekkige kennis van zaken verwijten, maar wel dat zij niet weet wat zij niet weet. Zij hoort de expertise in te huren, nodig om een dergelijke veiling goed te organiseren. Het beroep op het kenniscentrum van het ministerie van Financiën is in dit opzicht geen geschikte route, omdat ook daar de kennis ontbreekt om publiek-private constructies te maken. De publieke kant van de veiling van benzinestations vergt het behartigen van de belangen van de consument. Daartoe is een precieze regelgeving van de veiling nodig, die uitmondt in een verdeling van de benzinestations over een reeks van exploitanten, zodat wordt voorzien in behoeften van de burgers als consumenten tegen zo laag mogelijke prijzen. Daar sluit bij aan dat de exploitanten ook bij voortduring hun product vernieuwen.

De kans dat het kabinet tot bezinning komt, is gering. De wens van minister Jorritsma het ministerie van Financiën te gaan beheren, illustreert een pijnlijk gebrek aan zelfkennis en belooft weinig goeds voor publiek-private constructies. De Betuwelijn is een nagel aan de doodkist van minister Netelenbos, maar zij blaast het nutteloze en natuurverslindende project nog steeds niet duidelijk af. De desastreuze veiling van de frequenties voor de mobiele telefonie heeft niet geleid tot het aftreden van staatssecretaris De Vries.

Met de HSL wordt gewoon doorgegaan, alsof er niets aan de hand is. Zo kan ook van Jorritsma geen correctie inzake de veilingen van de benzinestations worden verwacht.

Evenmin kan worden gerekend op ingrijpen van de Tweede Kamer, zoals de casus van de NS leert. Woordvoerders komen pas tot een ander inzicht wanneer duizenden reizigers dagelijks de effecten van het wanbeleid aan den lijve ondervinden.

Er zijn nog vele stakingen van het personeel nodig om het tij te doen keren. De enige instelling waarop nog hoop kan worden gevestigd is de Nederlandse Mededingings Autoriteit. Die zou kunnen overwegen dat het feitelijk blokkeren van de toetreding van nieuwe exploitanten van benzinestations een inbreuk vormt op de aanvaardbare mededinging.

Prof. dr. A. Heertje is emeritus-hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam.