Wijk in oorlog

De doodgeschoten voetbalsupporter woonde heel ergens anders, maar de Bartjeswijk, waar vorige week rellen uitbraken, is een arme buurt in Den Bosch. Werden de relschoppers er daarom naar binnen gedreven? `Deze wijk heeft een stigma.'

Op zondagavond 17 december 2000 keert 's Hertogenbosch een paar uur terug naar de Middeleeuwen. De stad trekt haar bruggen over de Zuid-Willemsvaart op om de binnenstad te beschermen tegen de relschoppers die op de Graafseweg de boel kort en klein slaan. `Isoleren' heet dat in politietermen. `Verraad' zeggen de bewoners van de Bartjeswijk: ,,We zaten als ratten in de val.''

De rellen van de afgelopen dagen hebben diepe sporen nagelaten bij de bewoners van de wijk. Drie dagen van extreem straatgeweld spoel je niet zomaar van je af: rondvliegende stenen, vernielde en brandende gebouwen, de ME die traangasgranaten door de Graafseweg schiet, een urenlang rondcirkelende helikopter. ,,Voor mij waren de Duitsers terug'', zegt een bejaarde vrouw als ze Croissanterie Le Jardin met een wandelstok binnenschuifelt.

Aanleiding voor de rellen was de dood van Pierre Bouleij, een fanatieke supporter van FC Den Bosch. Bij zijn arrestatie om een burenruzie werd hij doodgeschoten door een politieagent die zei te handelen uit noodweer. Maar dat was in de Hambaken, een wijk aan de andere kant van de stad. Waarom is het geweld naar de Graafseweg verplaatst? Was de bevolking van de Bartjeswijk dezer dagen dader of juist slachtoffer?

Voor de meeste bewoners staat het als een paal boven water: ze zijn meegesleurd in een vloedgolf van geweld. De hooligans, soms jongetjes van veertien, vijftien jaar, kwamen niet uit de wijk en de ME had veel harder moeten optreden. Na drie avonden van rellen verdubbelde de politie de mobiele eenheid tot zeshonderd man en herstelde op dinsdag de orde. ,,Voor mij is de maat vol'', had burgemeester Rombouts heldhaftig gezegd tijdens een persconferentie eerder die avond.

De Bartjeswijk, 950 woningen, een paar duizend mensen, wordt doorsneden door de Graafseweg, een grote toegangsweg die vanuit het centrum van Den Bosch in noordoostelijke richting naar Stadion De Vliert loopt. Aan die weg staat, in het midden van de wijk, 't Bossche Huukske, een café waar de fanatieke aanhang van FC Den Bosch samenkomt. Op loopafstand van het stadion. Op zaterdag zijn de relschoppers uit de binnenstad verjaagd en vervolgens in Bartjeswijk terechtgekomen. ,,En zo is de wijk drie dagen lang de uitvalsbasis geworden van de relschoppers'', zegt oud-wethouder en gemeenteraadslid voor de partij Lente `97 Kagie voor Omroep Brabant. Maar de gemeente zegt ze niet bewust de Bartjeswijk in te hebben gedreven. Het lijkt erop dat de Bossche autoriteiten dagenlang hebben gedacht dat in de wijk zelf een volksopstand was uitgebroken. Om de vermeende brandhaard te isoleren, zijn zondag de bruggen opengezet. Toen de bewoners zich tegen het geweld keerden en dreigden het heft in eigen hand te nemen, zo laat hoofdofficier G. Craemer blijken, heeft de politie gedacht: nu kunnen we hard ingrijpen.

In Nederlandse verhoudingen is de Bartjeswijk een arme buurt. Over precieze gegevens van de wijk beschikt het CBS niet, maar het gemiddeld besteedbaar inkomen per persoon lag in 1997 in de Hinthamerpoort, die grotendeels met de wijk samenvalt, met 23.700 gulden ver onder het Bossche gemiddelde van 31.450 gulden. Van de bewoners behoort 62 procent tot de armste veertig procent op de landelijke inkomensladder. In 1997 had 46 procent van de mensen met een inkomen onder de 65 jaar een uitkering. Het percentage WAO'ers behoorde met 14 procent tot de hoogste van het land. Ondanks de goedkope huizen is de Bartjes overigens nog een tamelijk `witte' wijk.

,,Dit is typisch zo'n wijk waar de problemen altijd worden uitvergroot'', zegt Arnold Reijnen, die twintig jaar lang directeur van basisschool De Kameleon aan de Dageraadweg is geweest. ,,Als een crimineel hier een stunt uithaalt, zegt men: zie je wel, de Bartjes. Dit soort wijken heeft een stigma.'' Hij ziet armoede als het onderliggende probleem: ,,Je kunt niet rondkomen van achttienhonderd gulden in de maand en dan kinderen opvoeden.'' Reijnen heeft het op zijn school genoeg gezien: kinderen die hartje winter liepen te rillen in zomerkleren, kinderen die geen schoolmelk konden betalen, kinderen die met een zak chips op school kwamen omdat er geen ontbijt was: ,,Armoede is vaak het begin van opvoedingsonmacht. Leg maar eens uit dat je vriendje rollerskates kan kopen en jij niet.''

Emotionele taferelen

De Bartjeswijk wordt niet alleen geografisch, maar ook sociaal door de Graafseweg in tweeën gesplitst. Officieel heet het netjes Bartjes-Noord en Bartjes-Zuid, maar de bewoners aan beide zijden hebben het altijd over `d'n overkant' als ze het deel bedoelen waar ze zelf niet wonen. ,,Een wereld van verschil'', zegt Rini van Rijn. In zuid wonen `asocialen' zeggen veel bewoners in noord. Zelf heeft Van Rijn altijd aan de Westenburgerweg gewoond, in noord, met uitzicht op het meertje `de IJzeren Vrouw'. Bijna heel noord staat op de nominatie voor de sloop. De goedkope huurwoningen moeten wijken voor duurdere huurwoningen en koopwoningen. De bewoners mogen terugkomen, is ze toegezegd. ,,Maar dat kunnen ze natuurlijk niet betalen'', zegt Van Rijn. Het heeft in de wijk tot emotionele taferelen geleid, vorige week vrijdag nog, tijdens een informatiebijeenkomst – een dag voordat het geweld uitbrak. De sloop is ,,een verschrikking'', maar een relatie met de straatrellen is onzin, zegt Van Rijn. ,,Hier wonen rustige mensen.''

De wijk dateert van vlak na de Eerste Wereldoorlog toen er over het water een parochie werd gesticht en arbeidershuisjes werden gebouwd. ,,Dat is gebeurd door werkloze sigarenmakers'', weet Van Rijn. Zelf kwam hij er met zijn ouders in 1952 wonen, zeventien jaar oud. Toen waren de noodwoninkjes al omgebouwd tot vierkante blokken van twee verdiepingen. Begin jaren zeventig werd de wijk overspoeld door mensen uit de binnenstad en de Vogelwijk, waarvan de huizen werden gesloopt. ,,Dat waren echt asociale mensen. Maar ja, wij kwamen ook uit de Vogelwijk.'' Van Rijn moet lachen.

Waar in noord vooral ouderen lijken te wonen, is de gemiddelde leeftijd in zuid onmiskenbaar lager. Ook hier staan kleine blokken van woningen, maar van latere datum, begin jaren tachtig. Hier staat ook basisschool de Kameleon waar de onderwijzers hun handen vol hebben aan de nasleep van de rellen. 's Ochtends spreken ze met de kinderen over de ervaringen van die nacht. Veel kinderen hebben nauwelijks geslapen, hun moeders zijn overstuur. Met hun naam willen de onderwijzers niet in de krant, ,,want de mensen reageren hier toch al zo emotioneel''. De vertrouwensband met de wijkbewoners is precair. De moeders komen hier op school praten.

Op dinsdagochtend kwam er een moeder overstuur naar school. Haar man was die nacht met geweld van bed gelicht. Het slot was opengeschoten, de ramen waren ingegooid. De vlak bij de school gelegen woning aan het Hinthamerbolwerk blijkt weer provisorisch dichtgemaakt. De moeder ligt te slapen, vertellen de buren, die om vier uur een keiharde knal hadden gehoord. ,,Echt belachelijk'', zegt een buurvrouw. ,,Ze hebben een kwartier op hem ingeslagen voordat ze hem hebben opgelaaien.'' In zijn onderbroek moest de man met blote voeten door het glas naar buiten, vertelt ze. Nu ligt hij in een ziekenhuis in Eindhoven. Volgens de politie was de arrestant ,,van het kaliber om niet gewoon met een surveillancewagen op te halen'', aldus de woordvoerder, die zegt dat de arrestatie verband houdt met de schietpartij waarbij Bouleij is overleden. Openlijk geweld, wapenbezit, is de tenlastelegging. Elly, die ook in de straat woont, kan het niet met elkaar rijmen: ,,Hier zoveel geweld gebruiken, maar intussen die relschoppers hun gang laten gaan. En dan de bruggen openzetten, zodat ze niet naar het centrum kunnen. Laat die burgemeester Rombouts maar eens een avond bij mij komen, kan hij zien hoe het hier toegaat. Hoeft-ie niet bang te zijn, want ik heb kogelvrij glas en een elektrisch alarm.''

Aan de Kastanjestraat is het onbegrip zo mogelijk nog groter. Hier is een rolluik, dat de hele gevel afsluit, opgeblazen. De politie trof alleen een moeder met haar tienjarige dochter aan, die geboeid op een bed moesten gaan zitten. Buurvrouw Petra Kuys (32) zit in haar woning naast de kerstboom. ,,Toen ik die knal hoorde, dacht ik: de relschoppers zijn terug. Toen ik naar buiten keek, schreeuwden ME'ers: bakkes dicht, alsof we zelf de grootste criminelen zijn. Mijn zoontje van acht vroeg: Is dit nou vrede op aarde?''

Het is een hele fijne buurt, zegt Petra. Zelf is ze geboren en getogen aan `d'n overkant', maar wil ze niet meer terug. ,,Als er iets is, sta je voor elkaar klaar.'' Petra's man werkte in de bouw, maar zit nu in de WAO. Broers, zussen, ouders, neven, nichten wonen veelal nog in de buurt, of zelfs in dezelfde straat. Petra: ,,Kinderen noemen hun buurvrouw oma. Laatst vroeg mijn zoontje: hoeveel oma's en opa's heb ik eigenlijk?''

Door de `instanties' wordt de buurt een beetje vergeten, vindt Petra. Junks die in andere wijken werden geweerd, kwamen in de Bartjeswijk terecht. ,,Maar het duurde jaren voordat ze hier in de portieken blauw licht maakten.'' Waarom zoveel mensen rolluiken en alarminstallaties nodig hebben, weet Petra ook niet precies: ,,Misschien moet dat voor de verzekering.''

Schietpartij

Er zijn nogal wat bewoners uit de wijk die met de beschuldigende vinger naar 't Bossche Huukske wijzen als brandhaard van de rellen. ,,Is het je opgevallen dat daar de ramen nog heel zijn'', zegt iemand aan de Graafseweg. Ook de politie vermoedt dat het supportershonk de reden is dat de Bartjeswijk het slagveld is geworden. Als dat ergens anders had gestaan, zegt een woordvoerder, waren de rellen waarschijnlijk daar geweest.

In 't Huukske, een bruine kroeg, hangen dennentakken rond de bar. Erachter flikkert een bordje met rode letters: Merry Christmas. Aan de stamtafel zit een clubje mannen. Vietnam- en Koreaveteraan Martin is al zeventig, PSV-fan, en woont al sinds 1948 in Den Bosch. Zijn dochter woont in de buurt: een fijne wijk, ze laat haar brommer gewoon zonder sleutel buiten staan. Kroegganger André: ,,Ik heb vijftien handwapens, allemaal met vergunning. Ze hebben bij mij de boel vernield, maar ze komen er niet meer in, ik schiet ze overhoop.'' De mannen hebben geen goed woord over voor burgemeester Rombouts. Ook hier staan de open bruggen symbool voor het onrecht. Adje, de barkeeper, zegt de raddraaiers niet te kennen. In een ruimte achter in het café hangen overal foto's van FC Den Bosch. Hier komen de jongens van de alternatieve supportersclub van FC Den Bosch, FCDB, met 550 leden samen. ,,Wij zijn onafhankelijk'', zegt supporter Willie met een gebreid FC Den Bosch-mutsje op. Van de officiële supportersvereniging kreeg de M-side te weinig kaartjes. Op maandag heeft de supportersclub opgeroepen het geweld te stoppen.

Eigenaar Frans is aangeslagen door de beschuldigende vingers die naar zijn kroeg wijzen. Op zondagavond na, toen ze met twintig man binnen zaten en er niet in of uit konden, is het café steeds dicht geweest. En de kroeg hád al een slechte naam gekregen door een schietpartij. Zijn neef is er twee jaar geleden doodgeschoten. Zijn zwager, de broer van zijn vrouw Getty, is zondag tijdens de rellen op straat gearresteerd. Hij had niets gedaan, zegt Getty. ,,Hij heeft de hele avond op mijn dochtertje gepast, is even naar het café gelopen en aangehouden. Zo'n ME'er had gezien dat hij de hele avond stenen had staan gooien. Dat kan helemaal niet!'' Dan gaat de telefoon aan de bar. Voor Getty. Haar broer blijkt in Vught te worden vastgehouden. ,,Is dat niet die zwaarbewaakte gevangenis?''

De enige die zegt bij de rellen betrokken te zijn geweest, is barvrouw Toos van begin dertig. Ze heeft drie grote oorringen en een piercing in de wenkbrauw. Zaterdag heeft ze stenen staan gooien. ,,Ja, je gaat meedoen,'' zegt ze, ,,voor de kick.'' ,,En voor Pierre'', vult dochter Angelique van vijftien met zo'n zelfde piercing aan. Toos vindt de rellen niet erg. ,,Dan maken die kinderen ook eens wat mee.'' Zoontje Robert van zeven – brilletje op, matje in de nek – speelt in het café. Op school heeft hij die ochtend kerststukjes gemaakt. Robert is een beetje teleurgesteld omdat hij weinig van de rellen heeft gezien. Hij mocht pas dinsdag kijken: ,,Daar was geen kut aan, met al die Wouten.'' Wouten? ,,Pliesiemannen.''

Er wonen lang niet alleen maar lieverdjes in de Bartjeswijk, erkennen ook de bewoners. Maar dit geweld lijkt hun eerder overkomen dan dat ze het zelf hebben aangericht. Uit gegevens van de politie blijkt dat op één Amsterdammer na, alle 39 arrestanten uit den Bosch kwamen. Slechts zes van hen kwamen uit de Graafse wijk, waarvan de Bartjes deel uitmaakt, en daarvan maar twee uit de Bartjes zelf.

Op de Graafseweg staat een groepje mannen te kijken naar de vernielde brede school in aanbouw, waar ook buurthuis, bibliotheek, spelotheek en kinderopvang in ondergebracht zouden worden. De glazen pui waar geen raam meer van heel is, kostte 250.000 gulden extra. Daar had de buurt nog speciaal actie om gevoerd. Dan komt plotseling burgemeester Rombouts op de mannen af. Hij geeft ze allemaal een hand, maar krijgt de wind van voren. Hoe hij het toch in zijn hoofd had gehaald om die bruggen open te zetten en de wijk te laten stikken? De burgemeester schuift alles af. ,,Ik heb die beslissing niet genomen'', zegt hij. In de Kastanjestraat komt Petra Kuys op Rombouts af. ,,Burgemeester, heeft u goed geslapen de afgelopen vier nachten?'' Niet echt, antwoordt hij. ,,Sorry dat ik het moet zeggen,'' zegt Petra halfhuilend ,,Dat heeft u dan dik verdiend.''

M.m.v. Bas Blokker