Kortsluiting in Servische revolutie

Servië kiest vandaag een nieuw parlement. Winst voor de Democratische Oppositie van Servië staat vast. Het is de voltooiing van de oktober-revolutie, die Miloševic van zijn voetstuk stootte.

De nieuwe regering wacht een gigantische klus. Hoe houdt zij, bij voorbeeld, de bevolking warm?

Wekenlang heeft de indian summer geduurd; tot eind november stonden de rozen in bloei en liepen de mensen in een trui over straat. Nu is de temperatuur tot het vriespunt gezakt en vallen de eerste sneeuwvlokken.

De productiemanager van het gasbedrijf in Novi Sad heeft de weeromslag angstig tegemoet gezien. ,,Bij temperaturen onder het vriespunt moeten we alle energie aanwenden om de leidingen niet te laten bevriezen'', zegt hij. Voor de verwarming van de woningen blijft dan niet veel energie over; het wordt de komende dagen niet warmer dan zo'n vijftien graden in de huiskamers.

Novi Sad had ooit het beste verwarmingssysteem in het voormalige Joegoslavië. De noordelijke stad in Servië, gelegen aan de Donau in de regio Vojvodina, kent een uitgebreid netwerk van gasleidingen dat tot in elke flat reikt. In andere delen van Servië zitten veel huizen zonder gas. Daar stralen elektrische kacheltjes of gloeien fornuizen op hout.

Novi Sad was anders. Wij waren, zeggen de inwoners zelf, geciviliseerder. Maar oorlogen en sancties hebben die beschaving aangevreten. ,,Sinds 1988 is de stadsverwarming nauwelijks onderhouden'', aldus productiemanager Miroslav Nadaški.

Daarentegen is Novi Sad in diezelfde periode fors gegroeid. Tienduizenden Serviërs die zijn verjaagd uit de nabijlegen Krajina (tegenwoordig deel van Kroatië) hebben zich gevestigd in Novi Sad. ,,De stad groeide en groeide, maar ons systeem werd niet uitgebreid'', verzucht Nadaški.

Voor zo'n uitbreiding hadden de Servische autoriteiten immers geen geld. Onder de oude president van Joegoslavië, de oorlogszuchtige Slobodan Miloševic, ging zeventig procent van het staatsbudget op aan defensie. En in tijden van oorlog moet je niet zeuren over koude voeten.

Voor de verwarming van Novi Sad waren de gevolgen groot. Door de gaten in de 160 kilometer lange pijpen lekt kostbaar warm water weg. Van de vier warmtestations werkt er één niet en draaien er twee op halve kracht. Ketels hebben de mensen niet onderhouden. Bovendien kampt Servië met een tekort aan gas, want Rusland heeft de levering beperkt.

Jarenlang heeft Servië op de pof gas gekocht van het Slavische broedervolk in Rusland. Maar de schulden zijn opgelopen tot 325 miljoen dollar en de Russen willen hun geld zien. Het land is bovendien amper in staat om haar eigen bevolking warm te houden. Daarom bracht Rusland begin deze maand de gasleveranties aan Servië terug – om die na aandringen van de Serviërs en de belofte om de uitstaande schulden te voldoen weer op te voeren. De fragiele democratie in Servië kan nu geen morrende bevolking gebruiken.

De stoom van de overspannen stadsverwarming slaat tegen de ramen van Dejan Stojadinovic. Het is warm in zijn kantoor; jassen en truien moeten uit. ,,Het is een voordeel om boven een warmtestation kantoor te houden'', zegt hij lachend. Dan is de warmte nog niet verloren gegaan in de slecht geïsoleerde leidingen.

Stojadinovic werkt voor Elektrovojvodina, de distributeur van elektriciteit in Novi Sad en omgeving. Sinds enkele weken kampt de stad met stroomonderbrekingen, evenals de rest van Servië. ,,De situatie is nog nooit zo erg geweest'', weet Stojadinovic. Zelfs tijdens de vorige winter, in de wurggreep van het olie-embargo en op de restanten van de door de NAVO gebombardeerde elektriciteitscentrales, hadden de Serviërs meer stroom dan nu. En dat is, in een land van koukleumen, een gevaarlijke constatering.

De hittegolf van afgelopen zomer is de ene boosdoener. Wekenlang heeft het niet geregend op de Balkan. Het gebrek aan water heeft niet alleen de oogst in de Vojvodina, de graanschuur van Servië, doen mislukken. Het heeft ook de waterkrachtcentrales drooggelegd. Van de 83 miljoen kw/h in Servië komt 65 miljoen van kolen en slechts 17 miljoen van waterkracht. Stojadinovic: ,,Een verkeerde balans.''

De Serviërs zelf zijn de andere boosdoener. Massaal steken ze dezer dagen hun elektrische straalkacheltjes in het stopcontact. Maar het elektriciteitsnet is niet berekend op zo'n grote vraag en klapt in elkaar. Ook in Novi Sad, met haar wijdvertakte gasnet, gebruiken de mensen straalkachels. Want elektriciteit is goedkoper dan gas.

,,Onder Miloševic hebben de Servische autoriteiten de prijs van elektriciteit drastisch verlaagd om het volk rustig te houden. Die prijsverlaging hebben ze gefinancierd door niet langer te investeren in het elektriciteitsnet'', aldus Stojadinovic. Nu is er iedere dag wel iets kapot in de centrales van Servië.

Het is een van de eerste taken van de nieuwe regering van Servië, meent de directie van Elektrovojvodina. De stroomprijs moet omhoog – en snel. De leiding van het gasbedrijf heeft dezelfde mening. Na de parlementsverkiezingen van vandaag en de vorming van een nieuwe regering, moeten de autoriteiten de gasprijs verhogen, meent Nadaški.

Het is een vicieuze cirkel, erkent de productiemanager. Veel mensen zullen de prijsverhoging niet kunnen betalen. ,,Daarom moeten de salarissen omhoog.'' Maar van welk geld moet die loonsverhoging worden betaald? Nadaški haalt de schouders op.

De inwoners van Novi Sad moeten maar wennen aan de stroomonderbrekingen. De 24-jarige studente Kornelija Srnec spreekt giechelend over ,,power-parties''. Valt de stroom uit, dan beginnen zij en haar vriendinnen elkaar op hun mobiele telefoons te bellen – net zo lang tot ze iemand vinden die wel stroom heeft. Ze moet alleen de batterij van haar mobiele telefoon in de gaten houden.

De onder-directrice van de eerste Vojvodina Brigade School, Zivka Pena-Marcikic wordt gewaarschuwd door de gemeente voor de stroomstoringen beginnen. Dan kan ze de vijftien computers, bekostigd door de gymzaal aan derden te verhuren, op tijd uitzetten. Maar de oude concierge bromt in zijn baard. Hij wijst op foto's in de gang. Het zijn platen van partizanen, de verzetsstrijders in de Tweede Wereldoorlog, in de winter van 1944. De mannen staan tot hun knieën in de sneeuw, gekleed in een simpele lange jas. In hun snorren en baarden hangen ijspegels. ,,Zie je dat'', zegt de concierge. ,,Díe hadden het pas koud.''