Antipaars réveil ontluikt

Los van elkaar begint in allerlei christelijke gremia het vuur te gloeien ter bestrijding van de materialistische tijdgeest. Contra paars, niet zozeer vanuit het christendom, maar vanuit een bredere `zingevingsethiek'.

Zoveel effect had Siebe Sijtsema, gereformeerd predikant te Heerenveen, van zijn overdenking in het kerkblad niet verwacht. Luttele weken geleden riep hij op twee plaatselijke supermarkten te mijden, omdat die morgen – op zondag – hun deuren openen voor de kerstboodschappen. Sijtsema's leus: `de Grote Boodschap maakt steeds meer plaats voor de kleine boodschappen'.

Deze week zag dominee zijn gedachte door de christelijke vakcentrale CNV grootscheeps overgenomen: halve pagina's advertentie in dagbladen, radiospots. Tegen openstelling van winkels op de zondagen 25 en 31 december, als manifestatie van een volgens het CNV uit de hand lopend primaat van de economie in de samenleving.

Het CNV was één van de twee christelijke organisaties die aan de vooravond van Kerstmis een rumoerige campagne startte tegen de geest van de tijd en de geest van Paars. Nu voor het eerst sinds mensenheugenis de christen-democraten al een aantal jaren buiten de regering staan, is Nederland ook in de ogen van het CDA afgegleden tot alles overheersend materialisme, en ontbreekt `maatschappelijke discussie' over ethische vraagstukken.

CDA-voorzitter Marnix van Rij kondigde een brede beweging aan tegen goedkeuring in de Eerste Kamer van de nieuwe euthanasie-wetgeving. De opzet wekt reminiscenties aan christelijke volkspetitionnementen uit het verleden: 1853 (tegen de bisschoppen) en 1878 (schoolstrijd). In concreto is het streven om de VVD, die in de Tweede kamer vóór het wetsontwerp stemde en in de Eerste Kamer met het CDA een meerderheid vormt, onder druk te zetten.

Ofschoon er geen concrete aanwijzingen zijn dat CNV en CDA hun `antipaars réveil' deze week onderling hebben afgestemd, zijn er in hun motieven opvallende overeenkomsten. Beide verzekeren dat hun actie niet voortkomt uit religieuze, leerstellige motieven. ,,De zondagsheiliging staat niet voorop'', aldus een CNV-woordvoerder. ,,Wij denken alleen dat er behoefte bestaat aan een collectief rustmoment, dat gebruikt kan worden voor kerkbezoek, maar ook voor familiebezoek, of deelname aan een voetbalelftal''. In het verzet van het CDA tegen de euthanasie-wetgeving ontbreken Bijbelplaatsen of encyclieken.

Dit hangt samen met de hoop dat het publiek voor de campagnes breder is dan de aanhang van de christelijke groeperingen. ,,We richten ons tot een onderstroom die mét ons vindt dat het tijd wordt voor een discussie: zijn wij er voor de economie of is de economie er voor ons?'', zegt het CNV. Het CDA `vermoedt' dat er tegen de nieuwe euthanasiewetgeving `breder verzet bestaat dan de aanhang van christelijke partijen'.

CNV en CDA gaan niet in op zakelijke argumenten en leggen de nadruk op veronderstelde onlustgevoelens. ,,Het gaat maar door, het is een vicieuze cirkel'', meent het CNV. Volgens het CDA is de euthanasie `zonder discussie snel door de Tweede Kamer gejaagd', zodat ,,oudere mensen nu angstig worden''.

Dat over zondagswinkelen of euthanasie bredere onvrede bestaat dan tot nu toe in de openbaarheid kwam, is moeilijk aantoonbaar. Wel is duidelijk dat tot nu toe christelijke organisaties in hun verzet nauwelijks steun hebben ervaren buiten de eigen kring. En die kring wordt steeds kleiner: het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) berekent dat de ontkerkelijking in Nederland doorgaat en thans 63 procent van de bevolking omvat.

In christelijke kring wordt waarde gehecht aan wat men omschrijft als een toenemende belangstelling voor `zingevingsvragen', van niet noodzakelijkerwijs christelijk karakter. De omroep KRO heeft er onlangs een opvallende reclamecampagne op gebaseerd: `het gevoel dat je deelt'. De omroep heeft besloten `niet langer terughoudend te zijn bij het naar voren brengen van ons spiritueel karakter' – aldus een woordvoerder. Dit beleid wordt mede ingegeven door SCP-cijfers waaruit blijkt dat in 1998 63 procent van de jongeren in een leven na de dood geloofde, tegen slechts 52 procent in 1991.

De nieuwe aanpak is in christelijke kring niet onomstreden – met name de manier waarop het CDA op euthanasie een campagne bouwt. ,,Een beetje erg uit de onderbuik'', meent Ab Harrewijn, de enige dominee in het Nederlandse parlement, die als lid van de Tweede Kamer voor GroenLinks vóór de euthanasiewetgeving heeft gestemd. Het CDA, meent hij, komt `erg makkelijk' op de proppen met `angstige oudjes' en wekt ten onrechte de indruk dat euthanasie uit de strafwet wordt gehaald. ,,Er klopt geen moer van de bewering dat er niet breed is gediscussieerd of dat we er in de Kamer onzorgvuldig mee zijn omgegaan'', zegt de GroenLinks'er. ,,De wetgeving past in christelijke tradities van eigen verantwoordelijkheid en barmhartigheid.''

Ook de Utrechtse theoloog Herman Noordergraaf meent dat er, anders dan het CDA zegt, in zijn partij – de PvdA – `prudent en gewetensvol' is gediscussieerd over euthanasie. ,,Het had méér mogen zijn'', meent hij als lid van het Trefpunt van socialisme en levensovertuiging, een levenbeschouwelijke club binnen de PvdA. Alle organen en publicaties van de PvdA hebben er echter voor open gestaan. ,,Euthanasie vind ik trouwens minder geschikt als onderwerp voor politieke profilering''.

Bas Plaisier, secretaris-generaal van de Nederlandse Hervormde Kerk en `scriba' van de Samen-op-weg-kerken (een samenwerkingsverband van Hervormden, Gereformeerden en Luthersen) heeft de uitnodiging voor de CDA-campagne nog niet ontvangen. Plaisier meent dat de wetgever ten aanzien van euthanasie beter ,,pas op de plaats'' had gemaakt. Hij deelt de CDA-opvatting dat er voor de ethische dimensie in de Tweede Kamer `te weinig aandacht' is geweest en het ethisch debat onder paars ,,erg minimaal'' is.

Maar Plaisier weet niet of het verstandig is de mening van de kerken al te sterk aan de opstelling van het CDA alleen te verbinden: ,,het maakt ons niet uit, uit welke hoek de aandacht voor ethiek komt. De kerk vormt een open gemeenschap, waarin soms heel verschillend gedacht wordt.''

Dat laatste beaamt dominee Sijtsema uit Heerenveen. In zijn kerk wordt bijvoorbeeld gesproken over de wenselijkheid van kerkelijke bevestiging van het homohuwelijk – ook een verschijnsel dat het CDA in de Kamer bestreden heeft. Sijtsema huivert van plannen christenen gezamenlijk te laten opmarcheren: ,,De tijd dat alle gereformeerden hetzelfde vonden zijn voorbij, we leven niet meer in de jaren dertig''. Dat het CNV zijn actie tegen de Kerst-koopzondag heeft overgenomen, doet hem echter genoegen. Hij wacht belangstellend af of Super De Boer in Heerenveen, zijn mikpunt in het kerkblad, in deze laatste adventsweek een omzetdaling zal noteren.