Videowerken zonder noodzaak

,,De dokter vreest dat ze haar terugkeer niet zal overleven'', zegt Luis Zarzuela. Met droevige stem vertelt de Spaanse boer hoe hij, in de hoop geld te verdienen, zijn zieltogende broeikas-bedrijf in Australië verbouwde tot een virtual reality-pretpark. In dit Day-Glo park van `2000 hectare plastic architectuur' zouden bezoekers hun dromen kunnen beleven. Maar na aanvankelijk succes bleven ze weg, omdat ze in het park vooral hun visioenen van briljante carrières die nooit waren waargemaakt, tegenkwamen. Luis en zijn vrouw hadden in het park voor zichzelf virtueel de plek herschapen waar zij op elkaar verliefd waren geworden. Luis' vrouw bezocht de plek steeds vaker, om samen te zijn met de jonge man die Luis ooit was. Haar ochtendwandelingen in het park werden dagwandelingen, totdat ze ook 's nachts wegbleef en nu was ze drie maanden niet meer teruggekomen. Luis had dagenlang vergeefs naar haar gezocht. Hij was nu gedwongen het park te verkopen aan een makelaar, met zijn vrouw erbij.

Dit verhaal wordt verteld bij videobeelden van een verlaten nachtelijk landschap waar reusachtige transparante wortelstokken groeien en waar, verspreid in de leegte, science fiction-achtige bouwsels staan. De `grond' is zo glad als een spiegel en wordt verlicht door eindeloze lange rijen lichtjes, als een soort start- en landingsbaan. Hier moet de vrouw van Luis ergens ronddwalen. Met de camera zweven we zoekend boven de lichtjes en tussen de groeisels, maar ze laat zich niet zien.

Saskia Olde Wolbers (Breda, 1971) toont in Stedelijk Museum Bureau drie videowerken die alle drie gaan over de vermenging van droom en werkelijkheid en de fatale gevolgen daarvan. In het werk Kilowatt Dynasty, over een stad op de bodem van een meer dat is ontstaan na de bouw van een immens grote dam, is deze vermenging een dodelijke ziekte geworden.

Olde Wolbers bouwt in haar atelier miniatuur `filmsets' van waardeloze materialen als gesmolten plastic vorken, plastic bekertjes en zilverpapier. Met een kleine digitale camera kruipt zij erin en reist er doorheen. Dit levert raadselachtige en vreemd mooie beelden op, glanzend zilverig en goud, wiegend en kantelend. Olde Wolbers gebruikt de beelden als achtergrond voor een verhaal dat wordt verteld, steeds door een stem die Engels spreekt met een zwaar buitenlands accent. De tekst is tevens in het Engels ondertiteld.

In een tekst bij de tentoonstelling wordt betoogd dat `de vertelling in de hedendaagse kunst nog altijd een frons oproept'. Deze frons is de erfenis van de strenge modernistische traditie waarin kunstwerken geen verhaal mochten vertellen. Die traditie ligt echter al enige tijd achter ons. Er zijn veel voorbeelden te noemen van kunst uit de afgelopen decennia waar het verhaal een noodzakelijk deel van uit maakt, van Jörg Immendorff en Cindy Sherman tot Aernout Mik.

Het gaat hier niet zozeer om de vraag of er een verhaal verteld mag worden, maar meer om de vraag of er in het kunstwerk een interessante verbinding tot stand komt tussen het verhaal en de beeldende vorm. Dit gebeurt in het werk van Olde Wolbers uiteindelijk niet. Haar verhalen kunnen even goed worden verteld bij een statisch decor, bijvoorbeeld bij een still uit een van haar videofilms: het bewegen van de beelden is niet noodzakelijk. Eigenlijk is er hier nauwelijks verschil met een traditionele wijze van verhalen vertellen. Hoe prettig het ook mag zijn om naar die verglijdende fantasielandschappen te kijken, deze beeldende vorm is niet wezenlijk voor het geheel en daarmee grotendeels overbodig. Het ondertitelen van de tekst is een nodeloze complicering. Deze vertraging in de ervaring van het werk kijken, luisteren en lezen tegelijkertijd is niet meer dan een foefje om gelaagdheid te suggereren.

Het werk van Olde Wolbers staat wat dit betreft niet op zichzelf. Veel hedendaagse kunst draait om deze vraag naar het hoe van het verwijzen naar de wereld. Alles mag, ook verhalen vertellen, maar daarmee ontstaat niet vanzelf een inhoud. Het wordt steeds moeilijker om te verwijzen naar de werkelijkheid, er een zin aan te geven, wanneer het ons immers aan gemeenschappelijkheid, aan een common ground, ontbreekt. Er zijn zoveel werelden, virtueel en werkelijk, waarnaar verwezen kan worden. Het suggereren van inhoud of betekenis is daarbij geen oplossing.

Saskia Olde Wolbers: Mindset, tentoonstelling van drie videowerken in Stedelijk Museum Bureau, Rozenstraat 59, Amsterdam. Tot 28 januari. Di zo 11-17 uur.