Sentimenteel ritueel

Hij heeft er maar een apart klein orgeltje neer laten zetten. Want tijdens de dienst is niet zelden slechts het koor van de machtige Kamper Bovenkerk gevuld, vertelt organist Ab Weegenaar. Alleen als dominee Koppelman of dominee De Fijter preekt, zitten er enkele honderden conservatieve hervormden van de gereformeerde bond in de bankjes. Ook in Kampen heeft de ontkerkelijking toegeslagen.

Maar kerstfeest is, ook in stichtelijk Kampen, iets bijzonders. Ook dit jaar zal tijdens de kerstnachtdienst de Bovenkerk weer overspoeld worden met parttime-gelovigen. Organist Weegenaar verwacht, net als ieder jaar, zo'n tweeduizend man – veel meer dan de kerk eigenlijk aankan. ,,Tijdens de nachtdienst staat het volk in de gangpaden, tot achter tegen de muren op.''

De dienst zelf wordt een hele happening, vertelt hij. Er is een koor. De fanfare speelt. Er wordt gezongen, ,,dingen die iedereen kent'': Daar is uit 's werelds duistre wolken, Ere zij God, en natuurlijk Stille nacht. Een hoogtepunt? ,,Artistiek gezien niet'', vindt Weegenaar. Door de samengepakte mensenmassa blijft er van de prachtige galm van het Hinsz-orgel, bouwjaar 1743, niet veel over. ,,Maar natuurlijk is het mooi dat met Kerst de kerk zo vol zit.''

In de katholieke Jozef-kathedraal in Groningen werden vorig jaar voor het eerst kaartjes verkocht voor de heilige nachtmis. Hoewel het katholieke geloofsleven in Nederland op sterven na dood is, kan de nachtmis zich in een overweldigende belangstelling verheugen.

In de Jozef-kerk was de toeloop zelfs zo groot dat vaste parochianen geen plaats konden bemachtigen. Toch zijn de kaartjes dit jaar al weer afgeschaft, vertelt Ton Kuis, perschef van het bisdom. ,,Daar was toch wat irritatie over.'' Wie de afgelopen weken naar de kerk is gegaan, kon een programmaboekje kopen, voor twee gulden vijftig. ,,Het gaat erom dat je iets regelt.'' Dat er ruzie is in de Martinus-parochie, zal geen effect hebben op de opkomst, verwacht pastoor Rolf Wagenaar. Twee weken geleden werd hij tegen de zin van het parochiebestuur van de Jozefkerk geïnstalleerd. ,,Die hele zaak is nogal opgeklopt weet u. Hoe de programmaboekjes lopen? Wacht even, ik vraag even na ... hallo? We zijn helemaal uitverkocht.''

Niet overal wordt de komende kerstnacht gevierd. Op de Veluwerand blijft het stil. Voor streng gereformeerden en orthodoxe hervormden is de inhoud belangrijker dan de vorm. In de hervormde kerk in Staphorst (,,wij zitten aan de uiterst rechtse vleugel'') is er geen kerstnachtdienst, vertelt dominee Tjitse de Jong. ,,Er zijn twee diensten op eerste kerstdag en één dienst op tweede kerstdag. Dat lijkt me genoeg.'' ,,Uitwendigheid en overdaad'' leiden nu eenmaal af van de geestelijke inhoud van de geboorte van Christus, vindt de dominee. Op eerste kerstdag zal hij daarom preken uit Mattheüs 1: Hij zal het volk zalig maken van de zonden. ,,Wanneer mensen niet weten wat hun zonden zijn, kunnen ze ook niet verlost worden.''

Of de koningin komt, weet dominee Margreet Limburg-Klokke nog niet. Wat wel zeker is, is dat de Kloosterkerk in Den Haag afgeladen vol zal zijn met mensen die tenminste één keer per jaar dat speciale gevoel van binnen willen krijgen. Toch zal dominee Limburg-Klokke haar preek niet op het publiek aanpassen. ,,Ik ga er nooit vanuit dat iemand al een leven met God heeft.''

Het mooiste van de kerstnachtdienst is de symboliek van het licht in de nacht, vertelt ze. ,,De kerk wordt helemaal donker. Dan gaan de deuren open en komt er één kaars binnen. Vervolgens geeft iedereen, al die mensen, dat licht met kaarsjes aan elkaar door. Heel prachtig.''