Idealisme woont in een boom

`I know Americans want progress', zei George W. Bush, de volgende president van de Verenigde Staten, in zijn aanvaardingstoespraak vorige week woensdag. Voor wie net A Friend of the Earth, de nieuwe roman van T.C. Boyle, heeft uitgelezen klinkt dat omineus. Een van de drie delen waar deze roman uit bestaat, heeft de titel `Progress Is Our Most Important Product'. Het blijkt de slogan van een reclamefilmpje uit de jaren vijftig, uitgesproken door Bush' partijgenoot Ronald Reagan. En juist de rampzalige gevolgen van dit ongebreidelde vooruitgangsstreven vormen het onderwerp van A Friend of the Earth.

Het is 2025. Er zijn 11,5 miljard mensen op aarde, samengepakt in flats. Vervuiling en broeikaseffect hebben een ecologische ramp teweeggebracht: het klimaat is onherstelbaar veranderd, en de meeste diersoorten – op ratten en dergelijke na – zijn verdwenen, net als de bossen. Orkanen, overstromingen en stortregens zijn aan de orde van de dag in Californië, waar het verhaal speelt, althans, totdat het droge seizoen begint en het landschap razendsnel in een verzengend hete woestijn verandert. Zoals de 75-jarige held van het verhaal, Tyrone O' Shaughnessy Tierwater, het uitdrukt: `People thought the collapse of the biosphere would be the end of everything, but that's not it at all. It's just the opposite – more of everything, more sun, water, wind, dust, mud.'

Ty probeert in deze omgeving de privé-menagerie van de schatrijke ex-popster Maclovio Pulchris (`Mac') draaiende te houden. Daarin bevinden zich een paar van de laatste exemplaren van een aantal zoogdiersoorten: wrattenzwijnen, een hyena, jakhalzen, een Patagonische vos en drie leeuwen. Dan krijgt Ty bezoek van zijn ex-vrouw Andrea, met wie hij vroeger actief was in Earth Forever!, een extremistische milieubeweging (zorgvuldig gemodelleerd naar het bestaande Earth First!). In haar gezelschap is een journaliste die de biografie wil schrijven van Sierra Tierwater, Ty's dochter. Sierra is 24 jaar eerder om het leven gekomen onder omstandigheden die door Boyle zorgvuldig tot het einde van de roman worden bewaard, en heeft sindsdien de dubieuze status van martelares voor het milieu. Andrea en haar journaliste arriveren net voor een bijzonder hevige overstroming, die het noodzakelijk maakt om alle dieren uit de menagerie onder te brengen in de kelders van Macs op een heuvel gelegen landhuis, en de gasten veroordeelt tot een langdurig verblijf.

Een en ander biedt Boyle niet alleen ruimte voor een paar slapstickachtige scènes, maar geeft hem ook het excuus om Ty in flashbacks zijn voorgeschiedenis te laten vertellen. Ty was eens een fanatieke milieu-activist, die talloze malen in de gevangenis zat en ondergedoken moest leven vanwege allerlei onbesuisde sabotageacties (`ecotage'). Zijn dochter, die hem een held vindt, volgt in zijn voetsporen. Maar terwijl Ty's daden nogal eens worden ingegeven door wraaklust en vernielingsdrang is het uit puur idealisme dat Sierra haar intrek neemt in in een reusachtige Californische sequoia-boom om die voor de kap te behoeden. Haar idealisme blijkt uiteindelijk gevaarlijker dan Ty's agressie.

Boyle, vooral bekend om zijn zwart-humoristische korte verhalen (verzameld in het bijna 700 pagina's dikke The Collected Stories), buigt zich wel vaker over sociale kwesties. In zijn roman The Tortilla Curtain (1995) keek hij naar de levens van illegale Mexicaanse immigranten in Californië. In A Friend of the Earth maakt hij zich boos over de achteloosheid waarmee mensen met het milieu omgaan, en in het bijzonder in Californië, waar al zo'n 97 procent van de oorspronkelijke sequoiabossen (met de oudste en grootste bomen ter wereld) gekapt is. Maar morele verontwaardiging maakt nog geen goede roman, en al helemaal niet van een schrijver die gespecialiseerd is in het soort absurdistische satire waar geen plaats is voor helden (de titel van zijn bundel Without a Hero is veelzeggend genoeg).

Boyle's neiging om zijn personages de diepte van bordkarton mee te geven, iets wat in zijn korte verhalen niet zo stoort, maakt het er niet beter op. En zijn veelgeroemde stijl, met barokke, lange, hilarische zinnen, is hier opvallend afwezig.

Aardig aan dit boek is wel dat Boyle de spilzieke babyboomgeneratie haar zelfgeschapen ecologische ondergang nog laat meemaken, maar de gekunstelde happy ending die hij in petto heeft voor Ty en Andrea maakt het toch al rammelende verhaal tamelijk onverteerbaar.

T.C. Boyle: A Friend of the Earth. Bloomsbury, 275 blz. ƒ51,95