Mijn missers van 2000

e leugen regeert, zei koning Beatrix vorig jaar en sindsdien is dat een gevleugelde uitspraak die het zelfs tot naam van een VARA-televisieprogramma heeft gebracht. Zelfonderzoek bij journalisten naar wat ze allemaal aan wijsheden debiteren, kan inderdaad geen kwaad. Het is nuttig om aan het einde van het jaar terug te kijken, niet alleen om mijn missers recht te zetten, maar ook om kritisch enkele onderwerpen de revue te laten passeren waarover ik het afgelopen jaar op deze plaats geschreven heb.

De misser van het jaar was mijn column Hot.com op de dag vóór de beursgang van World Online, 16 maart. Zoals genoegzaam bekend liep het met WOL en oprichtster Nina Brink niet goed af. Weliswaar waarschuwde ik in deze en drie andere colums over de `nieuwe economie' voortdurend voor overspannen verwachtingen en opgeblazen beurskoersen, de toonzetting was enthousiast. Er gebeurde iets nieuws en de gretigheid van de jonge starters in de dotcom-bedrijven contrasteerde in het eerste kwartaal van dit jaar scherp met de grijsheid van gevestigde ondernemingen.

Helaas. Kort na de beursintroductie van WOL bleek dat oprichtster Nina Brink teveel aan zichzelf had gedacht en dat beleggers de kleine lettertjes van het prospectus niet goed hadden gelezen. De affaire Nina Brink kan worden bijgeschreven als een van de grote financiële schandalen uit de Nederlandse geschiedenis, een hedendaagse herhaling van de tulpenmanie uit 1636.

Vervolgens stortten de high tech-aandelen wereldwijd in elkaar. De Nasdaq in New York halveerde in waarde. De hype van de `nieuwe economie' was voorbij en de `oude economie' haalde opgelucht adem.

Hier moet iets rechtgezet worden. Ook in het tijdperk van de informatie en communicatietechnologie (ICT) kunnen bedrijven niet bestaan met opstapelende verliezen, beurskoersen kunnen niet omhoog blijven gaan op rozige toekomstverwachtingen. Geleend geld moet worden terugbetaald. Bedrijven moeten geld verdienen. Dat waren studenten met een business school diploma die bij wijze van spreken met hun dot.com al op de Nasdaq genoteerd waren voordat ze een naambordje op hun kantoor hadden geschroefd, even vergeten. De beginselen van het marktkapitalisme zijn weerbarstiger dan de ICT-consultants in hun euforische presentaties beweerden.

Maar de ICT heeft wél de economie opgeschud en de productiviteit van de post-industriële samenlevingen opgekrikt. In de Verenigde Staten is dit verschijnsel al langer aan de gang en erkend door Alan Greenspan, de voorzitter van de Federal Reserve Board. In de Europese Unie verwacht de Europese Centrale Bank op termijn een `nieuw economie-effect' en heeft eurocommissaris Pedro Solbes zich hierover positief uitgelaten. De doorwerking van ICT in bedrijfsorganisaties vindt volop plaats en begint geleidelijk merkbaar te worden. Dit proces zal de komende tijd verhevigd doorgaan.

Eén aspect van de gedaalde beurskoersen zal op korte termijn zijn uitwerking niet missen. ICT-bedrijven trekken jong talent aan met de belofte van aandelenopties. Nu de waarde daarvan is vervluchtigd, zal de aantrekkingskracht van dot.com-startups ook verbleken.

Het afgelopen jaar heb ik enkele keren over het vluchtelingencomplex geschreven. Het onderwerp is met de nieuwe Vreemdelingenwet een beetje in de luwte geraakt. Ten onrechte. Nieuwe asielzoekers blijven legaal en illegaal binnenstromen. In een onthutsende reportage uit Egypte (14 oktober) beschreef correspondent Joris Luyendijk hoe de visumdienst op de ambassade in Cairo wéét dat men belazerd wordt, maar massaal visa afgeeft aan `studenten' of `zakenlieden' die de Nederlandse toelatingsregels naar hun hand zetten. Nederland staat daar bekend als `het putje van Europa'.

Het probleem is dat Nederland zich aan regels probeert te houden in omstandigheden waarvoor die regels nooit waren bedoeld. Dit verschijnsel doet zich in hevige mate voor bij het asielvraagstuk. Nederland kent het instituut Ombudsman voor klachten van burgers over de behandeling door de overheid. Jaarlijks betreft een vijfde van de zaken die de Nationale Ombudsman behandelt, asielprocedures. Bij de Raad van State, het hoogste beroepscollege in Nederland, liggen honderdduizend bezwaarschriften in asielzaken opgestapeld. Vluchtelingenadvocaten laten willens en wetens de buracuratie vastlopen en daar valt in de Nederlandse rechtsstaat niets tegen te beginnen.

De Zweeftrein naar Groningen heeft het aangekondigde vervolg gekregen. Nyfer, het onderzoeksinstituut van Eduard Bomhoff, heeft een rapport uitgebracht waarin wordt voorspeld dat met de aanleg van een `Zuiderzeelijn' naar Groningen zich minimaal 8.000 en maximaal 38.000 huishoudens in Flevoland en het Noorden willen vestigen bij keuze voor respectievelijk een hogesnelheidslijn of een zweeftrein. Wie het gelooft, moet het zeggen.

Twee columns over de pretbox van Vermeend – het nieuwe belastingstelsel – maakten duidelijk hoe gevoelig dat onderwerp is. Niet eerder kreeg ik zoveel reacties – de meeste van belastingplichtigen die er door hun individuele omstandigheden op achteruit gaan. Mensen die van het nieuwe stelsel profiteren, houden zich over het algemeen stil. Behalve die ene lezer uit Thailand die schreef dat hij zich niet had gerealiseerd hoe voordelig het nieuwe fiscale stelsel voor hem uitpakt. Hij had een fles champagne opengetrokken voor een dronk op Vermeend.

Een uitstekend idee. De allerbeste wensen voor het nieuwe jaar.

rjanssen@nrc.nl