Lucht met een dun randje

Weinig is zo vergankelijk als verpakkingsmateriaal. Dozen en lege pakken verdwijnen doorgaans linea recta in de prullenbak. Blik meestal niet. Eén verpakking heeft zelfs een plek veroverd in het Nederlandse taalgebruik: het `Droste-effect'. Het idee van een afbeelding-in-een-afbeelding-in-een-afbeelding komt van het cacaoblik van Droste. Een verpleegster met rode lippenstift houdt een dienblad vast, met daarop een blik met een verpleegster met rode lippenstift die een dienblad vasthoudt, met daarop... Enzovoort.

Het eerste blik in deze serie bevatte nog geen Droste-effect, en tijdens de Eerste Wereldoorlog verloor de verpleegster, na protest van het Rode Kruis, het rode kruisje op de band om haar arm. In deze varianten zijn dit blik en nog honderden andere te zien op de tentoonstelling `Betoverend blik, Nederlands bedrukt blik 1880-2000' in het Speelgoed- en Blikmuseum in Deventer. Blik – een mengeling van platgeslagen ijzer en tegen de roest een dun laagje tin – bestaat sinds de vijftiende eeuw. Erasmus had al een lantaarn van blik. De expositie bevat alleen bedrukt materiaal. Deze druktechniek is aan het einde van de negentiende eeuw uitgevonden. Rond die tijd gingen veel winkels van losse kruidenierswaren over op verpakte. Merken, zoals Verkade, Van Houten en Droste, vervulden een steeds grotere rol en om hun naamsbekendheid te vergroten, lieten zij hun merk opvallend aanbrengen op mooi versierde blikken.

Met de oudere drukmethodes was het niet mogelijk kleuren in elkaar over te laten lopen. Roze wangetjes, bijvoorbeeld op snoeptrommels, werden met een penseel op de litho's gestippeld. Wie zulke stippeltjes ziet, heeft een exemplaar van voor 1920 in handen. Ander blik is vaak lastiger te dateren, omdat sommige patronen wel dertig jaar meegingen. Bij frisdrankblikjes gaat dat daarentegen weer uiterst eenvoudig: gewoon een jaar van de aan de onderkant gedrukte houdbaarheidsdatum aftrekken..! Ook tussen deze relatief nieuwe voorwerpen, die almaar dunner en dunner worden om het milieu zo min mogelijk te belasten, zitten bijzondere exemplaren: een blikje Amstel Bier met Johan Cruijff erop, is ongeveer ƒ250 waard.

Veel blik werd gedrukt voor de export, zoals koektrommels met een kerstman erop. Het Drosteblik is ook in Amerika uitgebracht, maar dan met een jongen en een meisje, in plaats van de verpleegster. In Amerikaanse reclames mogen levensmiddelen als cacao ook niet losjes geassocieerd worden met gezondheid.

Toen Japan in het midden van de 19de eeuw toegankelijker werd, was Japan nieuw, anders en dus in de mode. Veel afbeeldingen op blik zijn ontleend aan Japanse prenten en houtsnedes. Op de tentoonstelling zijn ook ontwerptekeningen te zien, met typisch oosterse motieven zoals karpers, draken en vogels. Ook technieken zijn geïnspireerd op het Verre Oosten, voorbeelden daarvan zijn de prachtig bewerkte haardschermen, met ingelegd parelmoer.

Een andere trend was imitatie. Sigaren werden vaak in blik bewaard, want dan droogden ze minder snel uit. Als speelse variatie op de houten kistjes werden metalen doosjes gefabriceerd met houtnerven. Ook imitatie delftsblauw werd gemaakt, en zilver: suikerbussen van Douwe Egberts en koektrommels met in zilverkleurig reliëf De Nachtwacht. Het ziet er duur uit, maar de techniek is heel simpel – voor de trommels van Douwe Egberts konden bovendien zegeltjes geplakt worden.

Grappig zijn de zogenaamde winkelblikken: bouwsels van vaak een halve meter hoog voor op de toonbank, van waaruit meestal snoep verkocht werd. Er is een stoomboot, waar het bovenwerk vanaf kan, een autobus, voor 2,5 kilo cacao of 5 kilo thee, en de oude Van Nelle-fabriek in miniatuur.

Andere vreemde vormen waren de icosaëder, een regelmatige twintighoek ontworpen door de graficus Escher, met zeesterren en schelpen, waar chocolaatjes in gingen. Een van de rode kaasbollen, die pas dicht werden gemaakt met de kazen erin, bevat nog steeds een Edammer.

In een vitrine hangt een ontwerp voor een beschuitbus, met fleurig oranje en blauw, en in sierletters `Vrij Nederland'. Gedateerd: 16 september 1944. Dolle Dinsdag. Na de Tweede Wereldoorlog is het ontwerp gedrukt. De datum is maar weggelaten.

Betoverend Blik, Nederlands bedrukt blik 1880-2000, Speelgoed- & Blikmuseum, Brink 58, Deventer. T/m 4 juni 2001, di t/m za 10-17u, zo 13-17u. Eerste kerstdag en nieuwjaarsdag gesloten. Inl 0570-693783. Catalogus ƒ35.