Een elitaire investeerder

Een geldschieter met meer dan 4 miljard gulden vermogen, geld dat hoofdzakelijk is verdiend sinds de Holland Amerika Lijn in 1989 zijn cruise-activiteiten van de hand deed en een nieuw leven begon als investeringsmaatschappij. HAL Holding is nu een dominante aandeelhouder in vier middelgrote Nederlandse beursgenoteerde bedrijven en werpt zich op als een katalysator in de samen- klontering in bedrijfstakken.

HAL Holding is een ondoorgrondelijke eenling

De vierde generatie Van der Vorm met ondernemersbloed, zegt president-commissaris H. Langman respectvol. In de Zaanstreek, waar Langman in de jaren vijftig als secretaris van supermarktketen Simon de Wit carrière maakte, hadden zij aan drie woorden genoeg om het wisselend fortuin van de generaties in familiebedrijven te typeren. Jan Vermeer en Jan Verteer.

Martijn van der Vorm (42), bestuursvoorzitter en grootaandeelhouder van HAL Holding, is een Jan Vermeer.

Hij leidt een geldschieter met meer dan 4 miljard gulden vermogen, geld dat hoofdzakelijk is verdiend sinds de Holland Amerika Lijn in 1989 zijn cruise-activiteiten van de hand deed en als afkorting HAL een nieuw leven begon als investeringsmaatschappij.

HAL is nu een dominante aandeelhouder in vier middelgrote Nederlandse beursgenoteerde bedrijven en werpt zich op als een katalysator in de samenklontering in bedrijfstakken, zoals aannemerij en baggeren (Boskalis), kantoorinrichting (Ahrend) en chemicaliënopslag en vervoer (Vopak). Buiten de beursarena ontplooit de HAL vergelijkbare dadendrang in brillenwinkels (Pearl), drukkerijen (Mercurius), financiële informatie (Het Financieele Dagblad en Business News Radio) en houthandel (PontEecen).

De enige rode draad in deze portefeuille is dat de meeste ondernemingen een sterke, zo niet unieke marktpositie hebben, zegt Van der Vorm zelf. HAL jaagt op grote zaken en concentreert, gezien het enorme aanbod van kapitaal in de VS, haar aandacht op Europa. Ze gaat niet langer haar resultaten in dollars, maar in euro's rapporteren.

Typerend voor HAL zijn de grote, geconcentreerde belangen in de gevestigde economie én het (on)handige dobbelen op de effectenbeurs. ,,In een stuk of tien bedrijven hebben zij aandelenbelangen van net geen vijf procent, zodat hun pakketten niet publiekelijk gemeld hoeven te worden'', weet een financier. Een paar kleine aankopen op de beurs en HAL zit boven de 5 procent, zoals in juni na de aankondiging van de omstreden, en later afgeblazen fusie van de industriële en handelsbedrijven Internatio-Müller en Stork.

Een andere indicatie van HAL's handelsgeest geeft het biedingsbericht van beleggingsmaatschappij Stonehaven (grootaandeelhouder: HAL) op de aandelen van kantoorinrichter Ahrend. HAL kocht al begin 1998 enkele tienduizenden aandelen, verkocht weer pakketjes, kocht weer en dat gaat zo door totdat Ahrend op 29 november 1999 met een winstwaarschuwing komt. Na drie dagen aandelen opkopen bezit HAL opeens 10 procent van de aandelen en nadien blijft zij aandelen inslaan.

Naast HAL de handelaar is er HAL de investeerder: zoek de economische waarde in ondernemingen die de financiële markten nog niet hebben ontdekt. Steek je geld liever in een bedrijf of bedrijfstak die je al kent dan in een sector die je vreemd is, luidt het credo van zulke value investors.

Terwijl professionele vermogensbeheerders de eieren van hun klanten over vele mandjes spreiden om risico's te vermijden, stopt HAL liever extra eieren in één mandje. Dit elitaire standpunt is maar weinig grote investeerders gegund. De meeste professionele geldbeheerders zuchten onder het juk van de verwachtingen van hun klanten en mogen niet achterblijven bij beursgraadmeters en de waan van de dag op de financiële markten.

,,Ik begrijp niets van hun beleggingsbeleid'', verzucht een doorgewinterde Nederlandse vermogensbeheerder. Dat de beurskoers achterblijft bij Nederlandse beursgraadmeters lijkt HAL weinig te deren. HAL doet er niets aan om populair te worden onder (particuliere) beleggers. Waarom zou zij ook? De familie Van der Vorm is heer en meester.

De commissarissen die het directiebeleid controleren, varen wel bij de soms zeer profijtelijke beleggingen. Zij hadden de afgelopen jaren miljonair kunnen worden dankzij hun recht op een percentage van de HAL-winst. Zij namen in 1997 en 1998 genoegen met elk 2 ton winstrecht, vorig jaar verdienden zij aan vaste en winstafhankelijke vergoedingen meer dan een ton ieder.

Verder is de structuur van het fonds niet erg inzichtelijk, met hoofdkantoor in Monaco, een kantoor in Rotterdam, een postbus op de Nederlandse Antillen en een pottekijkers afschermende Trust op Bermuda. Als Antilliaanse vennootschap hoeft HAL het salaris van de directie niet te onthullen in het jaarverslag.

Wie aan de touwtjes trekken heeft de HAL de strenge Amerikaanse beurscommissie Securities and Exchange Commission (SEC) duidelijk moeten maken. ,,De heren M. en O.J. van der Vorm mogen geacht worden twee entiteiten te controleren die samen de meerderheid van de stemmen in de aandeelhoudersvergadering van de Trust controleren'', heeft Martijn van der Vorm namens HAL tegenover de Amerikanen verklaard.

Eerdere verklaringen van HAL in Nederland geven aan wie deze entiteiten zijn: twee Antilliaanse NV's. Die worden elk bestuurd door een stichting. De een heet stichting Blanca Flor en controleert 26,5 procent van het HAL-aandelenkapitaal. De ander is de stichting White Valleys, die 38 procent beheert. Martijn bestuurt de een, Otto Jan, voormalig commissaris van de HAL en de broer van Martijns vader, de ander.

Het erfgoed is meer dan financieel kapitaal. Otto Jan is bijvoorbeeld ook regent-voorzitter van de stichting Willem van der Vorm, die bijna honderd oude meesters uit de collectie van de havenbaron in bruikleen geeft aan het Rotterdamse museum Boymans-van Beuningen.

Martijn op zijn beurt is mede-bestuurder van de Rotterdamse stichting Willem van der Vorm Maritieme Economie, die wetenschappelijk onderwijs tot doel heeft. Via HAL Investments financiert HAL een leerstoel aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit over een van haar specialismes: de verzelfstandiging van bedrijven door managers uit grotere concerns, zogeheten management buy-outs.

Martijn van der Vorm mijdt publiciteit, net als zijn vader Nico, die in 1995 is overleden. Daarna kwam W. van Driel aan boord, een ervaren bankier uit de ABN Amro-stal die Credit Lyonnais Bank Nederland overeind had gehouden toen de bank onder mislukte kredieten dreigde te bezwijken. Van Driel overleed vorig jaar.

Martijn van der Vorm studeerde in de VS en werkte daar voor HAL en doet pas sinds de omvorming tot investeringsmaatschappij grote zaken in Nederland. Hij maakt een verlegen indruk, maar dat is hij binnenskamers om de drommel niet, zeggen zakenpartners. Hij was bijvoorbeeld als commissaris van baggeraar Boskalis nauw betrokken bij de twee jaar durende pogingen om te fuseren met bouwer en baggeraar HBG die eerder dit jaar uitliepen op een vijandig bod. HAL frustreerde vervolgens een poging van HBG om met een Belgische concurrent samen te gaan en zo aan Boskalis te ontsnappen. HAL deed gewoon een tegenbod op de Belgen en sneed HBG de pas af.

De faam van HAL als gisse geldbeheerder is gebaseerd op drie sprankelende transacties. In 1989 kocht HAL 20 procent van de aandelen in baggeraar Boskalis, die eerder door een bankensyndicaat gered was van een gewis bankroet. Dit belang is in 1995 uitgebreid tot 29 procent.

In juni 1993 kocht HAL 20 procent van de aandelen in zakenbank Kempen & Co. Toen was de koers 9 gulden. In april 1998, toen HAL de effecten weer verkocht, was de koers opgelopen tot 159 gulden. Nog korter was HAL grootaandeelhouder bij het financiële handelshuis Van der Moolen: in oktober 1994 kocht HAL 10 procent, in 1995 ging zij naar 20 procent en drie jaar later verkocht HAL het hele pakket met half miljard gulden boekwinst.

Tegenover deze toppers staan de tobbers. Eind 1998 kocht HAL in een serie bliksemaankopen zoveel aandelen van de optiekwinkelketen Cole National dat zij op 10 december het aandelenbelang moest melden bij de Amerikaanse beurscommissie, de SEC. HAL bleef kopen. In mei waren het al 2,9 miljoen stukken, goed voor bijna 16 procent van het totale aandelenkapitaal. Halverweg die maand zakte de koers van Cole echter van 15 naar 9 dollar en nog lager, voordat dit jaar enig herstel optrad.

Waarom wilde HAL zo graag Cole? Zij zijn partners in Europa in de winkelketen Pearl, die HAL met de directie van Pearl door een serie overnames heeft opgestoten tot de een na grootste Europese keten in deze markt. ,,Op lange termijn heb ik goeie verwachtingen'', zei Van der Vorm twee weken geleden op een aandeelhoudersvergadering over de investering in Cole.

Lange termijn, dat zijn de woorden die steeds weer terugkomen. Bij Vopak. Bij Ahrend, waar HAL in weerwil van haar voorkeur niet de directie en commissarissen aan haar zijde heeft.

,,Met HAL is geen overleg mogelijk'', zegt Ahrend-directeur H. Koenders. Na de aankondiging, in oktober, van de fusie met Samas informeerde hij ook de HAL. De beleggingsmaatschappij Stonehaven, die door HAL wordt geleid, bezit inmiddels 63 procent van Ahrends niet-stemgerechtigde aandelen. ,,Je weet niet in welke BV van ze je aandelen worden gestopt, je krijgt een analist langs. Maar die geeft geen reactie. HAL houdt voor zich wat `ie vindt.''

De grootste tobber in HAL's portefeuille is Vopak, de vorig jaar onder aandeelhouders- en klantendruk geforceerde fusie van Pakhoed en Van Ommeren. Vopak verloor sindsdien de helft van de raad van bestuur en miste in het eerste halfjaar pardoes de beloofde doelstelling van de fusievoordelen.

Toen Vopak de tegenvallende cijfers op 25 augustus bekend maakte en de koers 10 procent daalde, stapte HAL in de markt met een aankoopoffensief, dat handelaren verbijsterde. ,,Zij hadden rustig het aanbod op de lagere koers kunnen opvangen, maar zij kochten die aandelen gewoon omhoog'', herinnert een vermogensbeheerder zich. HAL kocht die dag 1.283.707 aandelen Vopak, bijna de helft van wat op de markt kwam. De dagen daarna kocht HAL nog eens 455.000 aandelen.

Sindsdien heeft HAL, die nu 38 procent van de gewone aandelen bezit, geen aandelen meer gekocht. Eind september werd Van der Vorm benoemd als commissaris bij Vopak. Zijn er afspraken gemaakt over beurshandel van HAL in aandelen Vopak, wilde directeur P. de Vries van de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) bij die gelegenheid weten. Waren er afspraken gemaakt over het maximale belang van HAL? ,,Nee, ik vroeg naar non-issues, kreeg ik daar van de president-commissaris te horen'', zegt De Vries. Van der Vorm was niet bij de vergadering aanwezig.

Net als HAL was ook de VEB-directeur nauw betrokken bij Vopaks wel en wee. Medio 1998 mislukten de fusiebesprekingen van Pakhoed met Van Ommeren. Hun beurskoersen daalden scherp. Begin 1999 voerde De Vries een ongebruikelijke campagne om de strategische logica van de krachtenbundeling toch weer op het agenda te krijgen. De spijtoptanten versmaadden hem, maar gingen maanden later wel samen.

In de tussentijd kocht HAL eerst bijna 14 procent van Pakhoed, vervolgens ook ruim 10 procent van Van Ommeren en breidde dat stilletjes uit tot bijna 20 procent in de nieuwe Vopak-combinatie begin december 1999. De Vries noemt de investeerder ,,volstrekt niet approachable''.

In de Nederlandse regelgeving heeft een grootaandeelhouder geen vanzelfsprekend recht op een commissarisplaats. Maar een grote belegger is in de praktijk niet te negeren. Om hem toch te benoemen mag niet zijn aandeelhoudersrol genoemd worden, maar moeten andere, zakelijke argumenten worden aangevoerd.

In Effect, het blad van de VEB, werd onlangs bestuursvoorzitter R. van Gelder van Boskalis gegrild over Van der Vorms dubbelrol als superbelegger en commissaris. ,,U bent een beetje spijkers op laag water aan het zoeken. De combinatie van commissariaat en groot belang ligt niet zo direct.''

Bij de herbenoeming van Van der Vorm als commissaris in 1997 sloegen zijn collega-commissarissen een heel andere toon aan. De benoeming is onder meer gewenst, schreven zij, omdat ,,wij in HAL Holding, als participant in onze vennootschap, een goede bondgenoot en ruggesteun zien voor de stabiliteit en continuïteit van onze onderneming.''. En dat standpunt, zo lieten zij dit jaar weten bij Van der Vorms herbenoeming, geldt nog steeds.