Diner voor de dame, de butler en de doden

De oude revuesketch Dinner for one is het uitgangspunt van een kerstvoorstelling van twee Maastrichtse toneelgroepen. In Maastricht eindigt het jaarlijkse diner van Miss Sophie en haar butler James in de slaapkamer.

Door de hoge fabrieksramen in de achterwand van het Derlon Theater is nog net de Maas te zien, en daarachter doemen de contouren van de binnenstad op. Maar straks, tijdens de voorstellingen van Dinner for one, wekt men ook de suggestie dat daar buiten kerstfeest wordt gevierd. Geluid en licht dringen binnen in de eetzaal van het landgoed van Miss Sophie, die elk jaar een diner laat aanrichten voor vier gasten – zonder zich erom te bekommeren dat die allang niet meer in leven zijn. Haar butler James neemt hun plaatsen in, en ledigt ook hun glazen bij elke toast die ze op haar uitbrengen. Steeds onzekerder wordt zijn tred, en steeds minder vast staat hij op zijn benen. De vraag is of hij de laatste gang nog wel zal halen zonder ten val te komen.

Dinner for one heeft een curieuze geschiedenis. Wie de auteur is, valt niet meer te achterhalen. De man heeft zijn tekst in de jaren vijftig verkocht aan de Engelse variété-komiek Freddie Frinton, die er met een rijk arsenaal aan loopjes, stembuigingen en andere kluchteffecten een bezienswaardige scène van een half uur van wist te maken. Het nummer werd in 1963 in Blackpool ontdekt door een Duitse tv-ploeg, die Frinton vroeg er in de studio in Hamburg een opname van te komen maken. De komiek aarzelde, want hij had een aversie tegen Duitsland. Hij ging overstag op voorwaarde dat hij geen Duitse vertaling zou hoeven te spelen. Bij hoge uitzondering ging men daarmee akkoord. Samen met zijn vrouw May Warden vertolkte Frinton dan ook de originele Engelse tekst, met het telkens terugkerende ,,The same procedure as last year, Miss Sophie?'' ,,Same procedure as every year, James!''

De oude zwartwitopname, die in de jaren zestig en zeventig ook regelmatig op de Nederlandse televisie werd uitgezonden, wordt sindsdien in Duitsland elke oudejaarsavond uitgezonden. Frinton stierf in 1968, vlak voordat er een opname in kleur zou worden gemaakt.

Hans Trentelman, artistiek leider van de Maastrichtse toneelgroep Het Vervolg, en de acteur Joost Horward, medeoprichter van de ook in Maastricht gevestigde groep Het Woelige Baren, kenden de sketch uit hun jeugdjaren. Die herinnering kwam terug toen ze in gesprek waren over een coproductie voor de kerstdagen, die vanaf vanavond te zien is.

Horward speelt ook de rol van de butler, als een ietwat kromgetrokken man met een zwaar sloffende tred, naast Ingrid Desmet als Miss Sophie en Stan Ras als inleider. James' vaste route van buffet naar eettafel en terug wordt in hoge mate belemmerd door de drie dierenvellen (beer, leeuw en everzwijn) op de vloer. In navolging van Freddie Frinton speelt Joost Horward een behendig spel met het verwachtingspatroon. Ieder moment kan hij over zo'n beestenkop vallen; de vraag is alleen wanneer hij dat ook echt zal doen.

,,Het is een hele kunst om te struikelen'', zegt hij na de repetitie. ,,Je moet je pasjes precies maken. Ik ben er nu achter dat het alleen lukt als ik mijn rechtervoet als tweede op het kleed zet. Je moet heel zorgvuldig zijn. Als je als acteur gaat rommelen, wordt het helemaal niks. Als je naar de band kijkt, zie je hoe die rol bij Freddie Frinton in zijn fysiek is gaan zitten. Ja, natuurlijk hebben we gekeken, al heb ik daar aanvankelijk veel last van gehad.We wilden geen kopie maken, ik moest zelf mijn eigen James zien te vinden.''

,,Kopiëren heeft geen zin'', beaamt regisseur Nicolas van de Vijver. ,,Aan de originele versie valt niets toe te voegen, die is zó mooi. Wij wilden een voorstelling maken waarin het slapstick-idee gehandhaafd blijft, maar het moet ook een beetje een parodie worden. Wij werken niet met oude mensen, maar met jonge acteurs – twee jonge lijven die meer fysiek spel kunnen geven, en ook van jong naar oud kunnen schakelen. Daardoor loopt onze versie ook veel meer uit de hand.''

Het oude Dinner for one eindigt met Miss Sophie die naar boven gaat, naar bed. James volgt haar de trap op en vraagt nog één keer of ze the same procedure as last year wenst. Ja, antwoordt zij, the same procedure as every year. En dan belooft James dat hij zijn best zal doen – knipoog en doek. Destijds was dat een gewaagde frappe. ,,Maar bij ons zit de ontsporing er al vanaf het begin in'', vertelt Van de Vijver. ,,Wij hebben gefantaseerd over wat er daarna in de slaapkamer gebeurt, en laten dat ook zien. Onze versie heeft dan ook een heel ander einde.''

Voor alle betrokkenen stond overigens al snel vast, dat ook dit Dinner for one (2) in het Engels moest worden gespeeld. ,,De extreme beleefheidsvormen in de tekst, het eeuwige thank you, James en thank you, Miss Sophie zouden in het Nederlands lang niet zo mooi klinken'', aldus Van de Vijver. ,,Daarbij kennen wij dat standsverschil nauwelijks. Als je het zou vertalen, zou je alle magie weghalen. En het gáát ons juist om de magie, en om het ritueel dat die twee mensen elk jaar opvoeren. De gasten zijn al jarenlang dood en toch gaan ze ermee door. Je zou zelfs kunnen bedenken dat ze zelf óók al jarenlang dood zijn, en dat alleen het ritueel nog is overgebleven.''

`Dinner for one (2)' door Het Woelige Baren/Het Vervolg in het Derlon Theater, Maastricht, 19/12 t/m 6/1. Inl. 043-3507170.

    • Henk van Gelder