De Haagse Staat

VOOR HET EERST MET KERST OP TELEVISIE...

De meest persoonlijk getinte koninklijke boodschap van het jaar onttrekt zich geenszins aan de ministeriële verantwoordelijkheid: ook de kersttoespraak van de koningin moet aan de regering ter goedkeuring worden voorgelegd, opdat er temidden van de stemmige overwegingen van de vorstin niet onverhoeds politiek-gevoelige dingen worden gezegd, waarvoor het kabinet verantwoordelijkheid moet nemen.

Tot zover geen nieuws. Nieuw is dit jaar daarentegen wél, dat in 2000 Beatrix' kersttoespraak voor het eerst niet alleen maar via de radio (Radio 1), maar ook via TV2, de evenementenzender, zal worden uitgezonden.

Wie daartoe het initiatief heeft genomen, blijft versluierd door het Geheim van Noordeinde. Premier Kok, die in zijn notitie over de monarchie eerder dit jaar een wat ruimhartiger mediabeleid inzake het Koninklijk Huis leek te bepleiten? Of wellicht de vorstin zelf, geconfronteerd met de gestaag afkalvende luistercijfers van de Nederlandse publieke omroep in het algemeen, en van de kersttoespraak in het bijzonder?

We zullen het niet weten, maar dat Beatrix de kersttoespraak dit jaar ook ten overstaan van de tv-camera houdt, kan in politiek Den Haag op beschaafd enthousiasme rekenen. ,,Prima'', zegt Peter Rehwinkel, royalty-specialist van de PvdA in de Tweede Kamer. ,,Ik ben benieuwd. Blijft het bij een statisch plaatje, of komt er meer in beeld? Het is natuurlijk ook wel een beetje nostalgisch, dit afscheid van het alleenrecht van de radio.''

Olga Scheltema (D66) denkt dat de afwezigheid van tv-camera's bij de koninklijke kersttoespraak `behoorlijk gekunsteld werd op den duur' en Hans Hillen (CDA) meent dat het evenement hiermee ten onrechte vereenzelvigd werd met `romantiek uit de jaren dertig'.

Dat de koninklijke kersttoespraak onder de ministeriële verantwoordelijkheid valt, valt Beatrix, voor zover bekend, niet zwaar. Rehwinkel is tijdens het onderzoek voor zijn dissertatie (De minister-president, 1991) ter ore gekomen dat dit bij haar moeder, Juliana, anders lag: ,,Die had er moeite mee, een zo persoonlijke boodschap aan de minister-president voor te leggen''.

De traditie van de jaarlijkse toespraak was een initiatief van Juliana - onder Wilhelmina was er slechts incidenteel van een kerstboodschap sprake geweest. Van 1948 tot 1979 was de frêle koninklijke stem steevast op 25 december te horen, met uitzondering van 1970 toen de koningin al een radiorede had gehouden ter gelegenheid van 25 jaar Bevrijding en nóg een toespraak kennelijk als te veel van het goede werd beschouwd.

...MAAR ZONDER WARME CHOCOLA...

Juliana deed overigens wel degelijk aan een televisieoptreden met Kerst. In later jaren was het gebruikelijk dat de camera's, enkele dagen voor het hoge feest, aanwezig waren bij de kerstviering voor het personeel van paleis Soestdijk - met als onbetwist hoogtepunt het eigenhandig inschenken van de warme chocolademelk door de vorstin en andere leden van het Koninklijk Huis.

De kersttoespraak zelf nam Juliana te baat voor het ventileren van piëtistische inzichten van niet noodzakelijkerwijs christelijke strekking. Die zouden het in deze tijd van New Age wellicht heel goed doen, maar plachten in de jaren vijftig - toen protestante geloofsopvatting en liefde voor het Koningshuis nog meer congrueerden - tot gefronste wenbrauwen te leiden. In 1950 luidde de laatste zin van de kersttoespraak bijvoorbeeld aldus: ,,En juist in deze tijd zal een weerstandsvlak ontstaan van dit licht, waartegen iedere duisternis opgolft, om in dit weerstandsvlak te worden opgenomen, en zo zullen de tijden worden bestendigd in dit licht.''

Naar zulke ontboezemingen zoekt men in de kersttoespraken van Beatrix - waaraan naar verluidt ook Prins Claus een actieve bijdrage levert - vergeefs. Afgezien van een verdwaalde verwijzing naar het boeddhisme (1996) is de gebezigde terminologie ferm christelijk. Is dat eigenlijk geen bezwaar in een tijd van lippendienst aan de multiculturele samenleving?

Hillen (CDA) meent van niet: ,,Ten eerste is onze maatschappij gegrondvest in christelijke traditie. Ten tweede is Kerstmis een christelijk feest. Ten derde is de koningin lidmaat van de Nederlands Hervormde Kerk'', meent hij. ,,Ik zou er bezwaar tegen hebben als het anders was.'' Ook Scheltema (D66) ziet geen bezwaar: ,,Je kunt haar het recht op een persoonlijke inkleuring niet ontzeggen. Er zou pas een probleem ontstaan als de koningin zich tegen andere religies zou keren.'' Bij de SGP legt men zich neer bij het weinig leerstellig karakter van de kersttoespraken: ,,Wij zouden natuurlijk wel fijn vinden als de vorstin zich meer liet leiden door de grondlijnen van het calvinisme'', meent fractiewoordvoerder Menno de Bruyne, ,,maar geen enkele groepering kan nu eenmaal de koningin honderd procent voor zichzelf opeisen.''

...WORDT HET NIET VROLIJKER

Met de troonswisseling van 1980 is vooral de toon van de koninklijke toespraak veranderd: van een bevlogen weg naar het licht onder Juliana tot een sombere ondergangsschildering waarin Kerst slechts een sprankje licht is onder Beatrix. De kersttoespraken zijn ook beduidend langer geworden.

Niet veranderd is de gewoonte van de vorstin met Kerstmis toespelingen te maken op persoonlijk wedervaren, en dan vooral de wijze waarop de pers daarmee omgaat. Zo zei Juliana in 1956, toen in het buitenland veel was geschreven over mogelijke problemen in haar huwelijk met Prins Bernard: ,,Waarom trachten wij een wig te drijven tussen man en vrouw? (..) Heb ik soms het recht niet, te trachten mijzelf te zijn?'' Die uitspraak laat zich vergelijken met de verhulde klacht van Beatrix vorig jaar over ongepaste mediabelangstelling: ,,Als commercie intimiteit tot openbaar bezit maakt, dreigt het recht op de persoonlijke levenssfeer te worden geschonden''.

Op de afdeling evenementen van de NOS, die naar verluidt ten paleize beschouwd wordt als de staatsomroep par excellence en ook de kersttoespraak in productie heeft, rust nu de lastige taak de niet geringe koninklijke scepsis ten aanzien van de media te combineren met het streven naar een meer eigentijdse media-behandeling van koninklijke aangelegenheden. Voor alle voorspelbare vreugdevolle en treurige gebeurtenissen rond de monarchie zijn inmiddels draaiboeken opgesteld, in samenspraak tussen NOS en de Rijksvoorlichtingsdienst, die het monopolie heeft op alle officiële informatie over het Koningshuis.

De hoop van NOS-zijde, dat deze eervolle opdracht zou leiden tot een wat uitgebreidere informatievoorziening dan aan andere media, is daarbij nog niet bewaarheid.

De Tweede Kamer is op kerstreces.