Schuldbekentenis in Zuid-Afrika

Prominente blanken in Zuid-Afrika erkennen vandaag collectief schuld, zes jaar na afschaffing van de apartheid.

Klokslag twaalf uur vanmiddag zal de zon in de `Heldesaal' van het Voortrekkersmonument de woorden Ons vir jou Suid-Afrika beschijnen. Het 50 jaar oude gedenkteken, opgetrokken in neofascistische stijl op een heuvel bij Pretoria, symboliseert de triomf van de Afrikaners op de zwarte stammen van Zuid-Afrika. Een kleine opening in de koepel laat éénmaal per jaar, op 16 december, direct zonlicht door. Deze dag herdenken de Afrikaners de slag bij de Bloedrivier waar hun voorvaderen in 1838 de Zoeloes versloegen.

Sinds 1994 heet 16 december `Dag van Verzoening', bedoeld voor alle Zuid-Afrikanen. Een groep blanke Zuid-Afrikanen grijpt de herdenking aan om een schuldbekentenis te lanceren voor het jarenlange onrecht dat zwarte landgenoten is aangedaan.

Zes jaar na de afschaffing van de apartheid is Zuid-Afrika nog altijd een sterk verdeeld land. Bij de vorige week gehouden gemeenteraadsverkiezingen kwamen scherpe raciale lijnen bloot te liggen: zwart koos in overgrote meerderheid voor het door zwarten geleide ANC, vrijwel alle blanken stemden op de Democratische Alliantie (DA). President Thabo Mbeki sprak naderhand van een ,,haatcampagne'' van de DA tegen zijn partij. De ,,ongezonde'' alliantie zou apartheid en racisme nieuw leven in willen blazen. Een provinciale leider van het ANC dreigde dat stemmers op de DA achteraan zouden komen bij gemeentelijke diensten als water- en elektriciteitsvoorziening. De DA op haar beurt beschuldigde het ANC van racisme, zwart tegen blank ditmaal: het zou Mbeki cum suis er om te doen zijn de blanke stem in Zuid-Afrika uit te schakelen. Voorwaar weinig vleiende taal, hetgeen de vraag heeft opgeworpen hoe het staat met de verzoening. Zal 16 december ooit echt de Grote Verzoendag worden?

Wel als het aan Carl Niehaus ligt, de voormalige ambassadeur in Nederland. De openbare boetedoening, vandaag, en de oprichting van een fonds voor `Wiedergutmachung' komen op zijn initiatief. ANC-lid Niehaus, tegenwoordig werkzaam voor een particulier adviesbureau, nam eerder dit jaar afscheid van zijn diplomatieke post en zei dezer dagen te zijn geschrokken van het klimaat van racisme in zijn vaderland en de geringe vooruitgang in het materiële bestaan van de zwarte meerderheid.

Zijn campagne onder de naam Home for All/ Tuiste vir Almal (Thuis voor Allemaal) heeft steun gekregen van de schrijvers André Brink en Antjie Krog, dominee Beyers Naudé, rechter Richard Goldstone en het vrijwel voltallige nationale rugbyteam.

Het geld voor het wederopbouwfonds moet komen van vrijwillige bijdragen; Goldstone zal het fonds beheren.

De excuuscampagne heeft ook weerzin opgeroepen onder blanken. Met name uit de hoek van de Democratische Alliantie (waarvan de vroegere Nationale Partij, bedenker en uitvoerder van de apartheid, deel uitmaakt) kwamen felle tegenstemmen. Volgens de vice-voorzitter van de DA, Marthinus van Schalkwyk, reduceert de veldtocht van Niehaus de blanken tot ,,handenwringende wezens''. De actie zal het verschil tussen blank en zwart juist vergroten, zo meent Van Schalkwyk.

Ook de laatste blanke president onder de apartheid, F.W. de Klerk kan zich niet vinden in `Tuiste vir Almal': ,,De verklaring bevat elementen van waarheid, maar gaat voorbij aan de complexe omstandigheden waaronder we leven.''

Maar ook blanke intellectuelen hebben bezwaar aangetekend. Publicist Max du Preez, die tijdens de apartheid consequent stelling nam tegen de onderdrukking, vreest dat de campagne de zoveelste kletsclub zal worden. ,,Onze praatkans is voorbij. We moeten nu met ons lichaam, ons zweet en ons geld en onze houding bewijzen wat we voor ons land voelen.''