PIONIER SMACHT NAAR DE WINTER

Jan Maarten Heideman (27), oud-langebaanschaatser, won als eerste marathonwedstrijden op de klapschaats, de carveschaats en de 3D-schaats. De immer experimenterende marathonkoning is weer bezig aan een `superlekker' seizoen. Gisteren won hij de vierde wedstrijd in de zesdaagse.

In de auto naar Zutphen, op weg naar zijn fysiotherapiepraktijk, zag Jan Maarten Heideman vorige week ganzen naar het zuiden vliegen. ,,Ik dacht altijd: als dat gebeurt, gaat het vriezen'', zegt Nederlands meest succesvolle marathonschaatser in zijn woning aan de rand van het Gelderse dorp Oldebroek. ,,Maar toen hoorde ik van iemand dat ze overdag op een bepaalde plek rondhangen en 's avonds weer terugvliegen naar het noorden.''

Heideman geniet van volkswijsheden van `natuurijsmensen' als zijn schaatscollega's Ruitenberg, die ook in Oldebroek wonen. ,,De vader van Henri en René werd op een dag naar het ziekenhuis gebracht. Hij zag onderweg dat er veel beukenootjes aan de bomen zaten en daar maakte hij uit op dat er een strenge winter aan zat te komen. Het is niet zo dat ik me daar blind op staar, want je kunt er net zoveel verhalen tegenover zetten om aan te geven dat het niet gaat vriezen, maar het heeft wel wat.''

Op de ochtend van het vraaggesprek schijnt de zon, het is zes graden boven nul. ,,Mooi weer om op natuurijs te schaatsen'', is het eerste wat Heideman bij de begroeting zegt. Geen sporter is zo afhankelijk van de grillen van het weer als de marathonschaatser die op natuurijs wacht. ,,Bijna elke sporter traint naar een bepaalde datum toe. Soms kan hij lang van tevoren aangeven wanneer hij maximaal moet presteren. Als het om wedstrijden op natuurijs gaat, moeten wij afwachten. In de zomer trainen we gigantisch, maar waar je het precies voor doet, weet je niet altijd. Als de temperatuur naar de min toegaat, moet je er staan. Dat heeft wel wat.''

Op zijn twaalfde haalde Heideman in de zomer zijn schaatsen tevoorschijn. Ging hij ermee in de zon zitten dagdromen van de winter. ,,Ik paste ze en wenste dat het winter werd, dat ik kon schaatsen. Omdat ik nu een groot deel van het jaar op kunstijs terecht kan, vind ik het wel lekker om in de zomer iets anders te doen.'' De eerste lange toertochten had Heideman toen al lang achter de rug. Op zijn zesde legde hij op natuurijs 25 kilometer af. Op de Bolksbeek, tussen zijn geboorteplaats Gelselaar in de Achterhoek, en Lochem. In zijn eentje. De website van Heideman (www.gelster.nl/janmaarten) laat onder meer een foto van de kleine Jan Maarten zien tijdens zijn eerste grote tocht.

Zo lang het in Nederland niet vriest, beperkt het toneel van Heideman en zijn collega's zich tot kunstijs. Vorig seizoen won hij de meeste grote prijzen en ook nu won hij in korte tijd zeven wedstrijden. Hij gaat aan de leiding in de strijd om de KNSB Cup en draagt in die competitie de oranje leiderstrui waarmee hij het vorige seizoen afsloot. Deze week rijdt hij in de marathonzesdaagse in een minder opvallend blauw pak van Wehkamp. Een schutkleur, zoals hij het zelf noemt, omdat ook drie ploeggenoten hetzelfde pak dragen. In zijn oranje pak valt hij te veel op. ,,Hebben ze direct in de gaten dat ik het ben. In dat blauwe pak is dat niet zo.'' Gisteravond won Heideman de vierde wedstrijd in de zesdaagse in Alkmaar en klom daardoor naar de tweede plaats in het klassement. Mogelijk wordt hij morgen voor de derde achtereenvolgende keer eindwinnaar en krijgt hij opnieuw een lauwerkrans van spruiten om zijn nek gehangen.

Op basis van zijn prestaties in het afgelopen seizoen, zijn meest succesvolle tot nu toe, ,,een superseizoen'', verdiende Heideman de eretitel `marathonkoning'. Hij won de KNSB Cup, was de beste in de zesdaagse die twee jaar geleden nieuw leven werd ingeblazen, zegevierde bij het NK op kunstijs en finishte als winnaar bij het Open NK op de Oostenrijkse Weissensee. Met vijftien dagoverwinningen evenaarde hij het record van Emiel Hopman uit 1984.

,,Hij is lenig als een turner, heeft een sublieme techniek, rijdt tactisch sterk en beschikt over een ijzersterk eindschot'', zei collega Arnold Stam over Heideman, in zijn ogen de meest complete marathonschaatser. Het onderwerp van deze lof reageert met een glimlach. ,,Dat is allemaal tactiek. Dat zegt-ie in de hoop dat ik hem in de winter weer laat gaan.''

In totaal behaalde Heideman 31 zeges. ,,Nog zestien'', zegt hij, en dan evenaart hij het record van Richard van Kempen. ,,Maar als ik de 47 wil halen, of het absolute record van 48, moet ik wel wedstrijden zoals afgelopen dinsdag in Groningen en woensdag in Assen winnen. Vooral woensdag won ik makkelijk die massaprint. Maar ja, er was één rijder weg.''

In een recent exemplaar van Schaatsnieuws vertellen acht concurrenten hoe ze Heideman het beste kunnen bestrijden. ,,Aanvallen en nog eens aanvallen'', zei Henk Angenent. ,,We moeten hem met z'n allen niet meer in een fauteuil naar de finish brengen'', reageerde Peter de Vries. Het recept van Erik Hulzebosch blonk uit in eenvoud: ,,Het is niet zo moeilijk om Heideman te verslaan. We moeten hem gewoon voorbij schaatsen.''

Maar ook dit seizoen blijkt dat niet zo makkelijk. Onlangs gaf hij zelf maar aan hoe ze hem het beste kunnen verslaan. ,,Ze kunnen me pakken door tactischer te rijden'', zei hij. Geen arrogantie, maar een slip of the tongue, zegt hij nu.

Voorkomen dat Heideman wint lijkt voor sommige schaatsers belangrijker dan zelf winnen. Alsof er een anti-Heidemanpact is gesloten. ,,Dat is voor mij lastig, maar dat maakt het marathonschaatsen wel tot iets moois'', geeft Heideman toe. ,,Je kan de beste vorm hebben en de snelste rondjes rijden, maar dat betekent nog niet dat je een wedstrijd wint. Als er een groepje tegen je begint te rijden, krijg je het moeilijk. Maar het is ook niet goed als altijd dezelfde wint'', zegt Heideman.

,,Het is een spel. Veel dingen kun je verklaren. Je hebt veel koersinzicht nodig om wedstrijden te winnen, je moet slim rijden, maar er zijn momenten dat ik het ook niet snap. Soms krijgt niemand ruimte of laten ze een groepje rijden. Een andere keer vliegt iedereen achter elke vluchter aan. Ik heb dit seizoen de meeste overwinningen behaald, maar er zijn ook veel andere jongens die winnen.''

Heideman voelt zich nog sterker dan vorig jaar. ,,Toen was Henk Angenent verschrikkelijk sterk. Dat is hij nu niet, maar hij wint toch zijn wedstrijden. Omdat hij minder sterk is en daarom minder opvalt. Daardoor krijgt hij ruimte van het peloton. Die eerste zesdaagse, twee jaar geleden, was m'n slechtste, maar die won ik wel. Toen kreeg ik in de laatste wedstrijd ook veel ruimte, omdat niemand me meer in de gaten hield. Dan heb je extra kansen.'' Angenent, de winnaar van de laatste Elfstedentocht, raakte vorig seizoen danig gefrustreerd door de overmacht van Heideman. ,,Als je vaak tweede wordt, is dat balen'', verplaatst Heideman zich in de situatie van de voormalige spruitjeskweker, die gisteren in Alkmaar ook weer als twee eindigde. ,,Maar Henk is een echte sportman. Willen winnen. En als hij niet wint toch sportief blijven.''

Op 4 januari 1997, de dag waarop Angenent zich in Leeuwarden in de geschiedenisboeken schaatste, speelde Heideman een bijrol. ,,Maar toen reed ik puur voor het kruisje. Ik combineerde die winter het langebaanschaatsen met de marathon. Ik had nog geen conditie voor de 200 kilometer. Toch ging het tijdens de Elfstedentocht makkelijk. Ik ben blij dat ik het een keer heb meegemaakt, maar nu wil ik hem echt een keer rijden.'' Desondanks mocht de tijd van Heideman er zijn: hij ging als 36ste over de streep, 45 minuten achter winnaar Angenent.

Heideman ging de geschiedenis in als de eerste deelnemer die de Elfstedentocht volbracht op klapschaatsen. Exemplaren met zeven scharnieren per schaats, die vroeg openklapten. ,,Voor het klunen was dat perfect, voor het schaatsen minder. Hulzebosch reed een paar weken voor de Elfstedentocht ook op die klapschaats, maar hij koos toch voor de vaste schaats. De klapschaats waar ik toen op reed was niet de klapschaats, maar voor mij wel beter dan de vaste. Aan het eind van dat seizoen kreeg ik een klapschaats met één scharnier en dat voelde nog beter aan. Ook die ging weer sneller.'' Geen schaatser die zoveel pionierde met de klapschaats. Inmiddels rijdt hij zijn rondjes op `3D-schaatsen' met carve-ijzers, de `klappers' van de toekomst. Om zijn ranke lijf bij voorkeur een haaienpak, met een structuur die de luchtstroming beter geleidt dan het traditionele schaatspak.

Heideman was een verdienstelijk langebaanschaatser, maar brak vier seizoenen geleden met de wereld van de Ritsma's en de Rommes. Hij experimenteerde toen al met de klapschaats, maar kon er nog niet van profiteren. Bij z'n laatste IJssel Cup werd hij na twee valse starts op de 1.500 meter tegen Ritsma gediskwalificeerd, omdat hij op de klapschaatsen met zeven scharnieren niet stil kon blijven staan.

,,Dat was een supermooie periode'', zegt Heideman over zijn carrière op de langebaan. Hoeveel schaatsers beschikken over een foto waarop ze zowel met Gianni Romme als met Ids Postma op het podium staan? ,,Ik deed aan marathonschaatsen en reed op de langebaan, maar ik moest kiezen.'' In het seizoen 1996-'97 combineerde Heideman beide disciplines. ,,Als je een rijder van het kaliber Postma bent en je weet dat je een grote kans hebt om olympisch kampioen te worden, dan kun je er blind voor gaan. Ik wil me niet suf trainen om alleen de Spelen mee te maken. Het enige wat telt is winnen. Goud. Voor mij is de Elfstedentocht veel belangrijker. Hoeveel Nederlandse schaatsers zijn er niet die een olympische medaille hebben gewonnen? Maar een Elfstedentocht winnen, dat zijn er maar een paar.'' Hij had het langebaanschaatsen amper vaarwel gezegd, of er werd een Elfstedentocht gereden. ,,Ik viel met m'n neus in de boter.''

Heideman herinnert zich hoe hij zich voorbereidde op een NK-langebaan. ,,Dat was de belangrijkste wedstrijd van het jaar. Toen reed ik ook lekker. Werd derde op de 1.500 meter, achter Ritsma en Straathof. Daar had ik het hele jaar voor getraind. Een week voor het NK was niemand geïnteresseerd in dat evenement. Iedereen was op natuurijs aan het rijden en misschien ging de Elfstedentocht door. De meeste rijders waren alleen maar bezig met de vraag of ze aan de Elfstedentocht mee zouden doen.'' Voor Heideman viel er niets te kiezen. Hij was potentieel lid van de Elfstedenvereniging, maar nog niet ingeloot. Tot z'n grote opluchting viel de dooi in; de Elfstedentocht ging in 1996 niet door.

Nu kan de Tocht der Tochten voor Heideman niet snel genoeg komen. ,,Weerman Piet Paulusma verwacht natuurijs, maar geen Elfstedentocht. Als-ie komt, dan het liefst gauw. Ik ben nu in vorm.''

    • Ward op den Brouw