De pakketlozen

Waar heb ik het gelezen? Waarschijnlijk in een van die vakblaadjes waaruit je kunt leren hoe het postmoderne leven in de Nieuwe Economie moet worden geleefd. Soms steek je er iets van op, zoals deze keer. Onderzoekers hadden vastgesteld dat het kerstpakket bevorderlijk is voor het warmhouden van de band tussen management en personeel. Dat verwonderde me. Had iemand daar dan ooit aan getwijfeld? Blijkbaar wel. Op grond van vorige onderzoeken waren meer en meer bedrijven overgegaan tot het uitreiken van een envelop. Het deed me denken aan een ver neefje, lang geleden. Mijn moeder vroeg wat hij voor zijn verjaardag wilde hebben. Hij zei: Tante, geeft u mij het geld maar.

Wat is geld? Een iets, een verschijnsel dat spoorloos verdwijnt. Vandaag hebt u honderd gulden. Die is volgende week weg, uitgegeven aan dingen die u meteen weer bent vergeten. U weet niet eens meer hoe u het verdiend hebt. Geld is als zuurstof. Je kunt niet zonder, maar stel je voor dat je je iedere ademtocht zou moeten herinneren. Geeft uw baas u voor kerstmis honderd gulden extra, dan denkt u niet: dit is voor de kalkoen. U stopt het in de grote pot. Het gaat erom hoeveel erin zit en niet waar het vandaan komt, behoudens de begrenzingen door de wet. Dat soort weldaden in cijfers is, van managementstandpunt bezien, contraproductief.

Anders is het met het kerstpakket. Al meer dan een week voor het zover is, komt de portier de afdeling binnen, een karretje met pakketten voor zich uit duwend. Hij levert zijn jaarlijkse kwinkslag. Terwijl u die met uw eigen jaarlijkse kwinkslag beantwoordt, kijkt u al naar die vracht. Op ieder pakket staat een etiket met een naam. Ieder jaar wordt er per ongeluk iemand overgeslagen. Hebben ze u niet overgeslagen? Toevallig ligt dat van u ondersteboven. Erken de stille opluchting als u dat ontdekt.

Iedereen is nieuwsgierig wat er dit jaar in zal zitten, maar ook wil iedereen die doos ongeschonden mee naar huis nemen. Gelukkig is er een jonge vrijgezel die nog niet weet waar hij de feestdagen zal doorbrengen. Hij heeft een zakmes. Met enige bravoure haalt hij het te voorschijn en geeft een drieste jaap in de verpakking. Houtwol! Dat belooft veel. Hij tast in de wirwar en haalt een smeedwerk kandelaar voor drie kaarsen te voorschijn. Er gaat een aaah! op.

Hij tast verder. Een rol biscuit. Een rond doosje in plastic: camembert. Drie kaarsen voor de kandelaar. Krokettendeeg. Nóg een rol biscuit, met chocola. Zakje zoute pinda's. Potje satésaus. Lederen dingetje. Kerststol. Glazen vaas. Potje augurken! Nog veel meer. En eindelijk: de fles wijn! Rioja a la Plancha. Hij heeft een kurkentrekker in zijn zakmes. De fles gaat open. Het zorgzaamste meisje van de afdeling haalt zeven plastic bekertjes uit de container van de friswaterautomaat. Iedereen krijgt een bekertje wijn. Pinda's erbij. De kaarsen in de kandelaar gezet en aangestoken. Proost, baas! De vloer is bedekt met houtwol en verpakking. Er hangt een kerstsfeer op de afdeling. Onwillekeurig wordt het Stille nacht geneuried.

Onder invloed van de wijn beginnen een paar collega's aan hun eigen pakket. De een heeft al genoeg glazen vazen thuis, maar houdt veel van augurken. Iedereen heeft zijn eigen voorkeuren. Het ruilen begint. Sommigen kunnen niet van hun kerststol afblijven. De tweede fles gaat open. Tot zover dit verslag van deze jaarlijkse middag.

Er zijn speciale bedrijven die de kerstpakketten `verzorgen'. Daar gaat research aan vooraf, want in iedere branche heeft het personeel zijn eigen wensen. Ouder bankpersoneel wil andere dingen dan dotcom-meisjes en -jongens, en bij het streekvervoer is het weer anders. Maar altijd met hetzelfde resultaat: het ontdooien van de arbeidsverhoudingen – hoe tijdelijk misschien ook, maar beter dat dan niets.

Het `kerstpakket' is waarschijnlijk een van de weinige tradities die zich door de eeuwen heen van aanpassing naar aanpassing heeft gehandhaafd. Begonnen in de tijd van het feodalisme met de hertog die zijn horigen en pachters een zelfgeschoten half wild zwijn gaf. Door het vroeg-kapitalisme heen, met een maatje jenever. Via de inspraak, toen de werknemers zeggenschap kregen in de samenstelling van het pakket. Naar de gelijkheid die alle werknemers een natuurlijk recht verleent. En nu weer een nieuwe fase, waarin `bezuiniging' als het postmodernste van de Nieuwe Economie wordt verkocht? Ik vertrouw mijn directie, maar dit wil er bij mij niet in. Krijgt het management zelf trouwens ook een kerstpakket? Bij de koffieautomaat bespraken we de toestand. ,,Het lijkt Colijn wel!'', riep iemand die geschiedenis heeft gestudeerd.

Het resultaat. In plaats van opgetogenheid en vrede heerst er een broeierige sfeer in de gangen van de kantoren van de pakketloze bedrijven.